คิดด้วยพลเมือง(See-Think-Cen’) : จากกล่องสี่เหลี่ยม 1 ใบ สู่เครื่องมือสร้างการมีส่วนร่วมในการต่อต้านคอร์รัปชัน

เนื่องในโอกาสวันโทรทัศน์สากล – World Television Day เมื่อวันที่ 21 พ.ย. ที่ผ่านมา

ในยุคสมัยก่อนเมื่อช่องทางการเข้าถึงข้อมูลข่าวสารยังไม่ได้มีมากนัก “โทรทัศน์” เป็นหนึ่งในตัวช่วยที่คอยเป็นศูนย์กลางระหว่างผู้ส่งสารและผู้รับสารในการสื่อสารเรื่องราวต่างๆ ที่เกิดขึ้น จากเมื่อก่อนมีแค่หนังสือพิมพ์ วิทยุจนนำไปสู่การมีโทรทัศน์ การที่มีสิ่งประดิษฐ์ที่คอยเชื่อมโยงข้อมูลข่าวสารที่รวดเร็วนั้นทำให้มนุษย์มีการพัฒนาและปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการใช้ชีวิตอย่างรวดเร็ว หากต้องการจะเข้าถึงข้อมูลข่าวสาร สื่อบันเทิงต่างๆ เจ้ากล่องสี่เหลี่ยมใบนี้พร้อมจะทำหน้าที่นำเสนอเรื่องราวเหล่านั้นเอง ไม่ว่าจะเป็น “ครูผู้สอน” จากการถ่ายทอดและนำเสนอองค์ความรู้มาสู่บ้านเรือน เป็น “ผู้ให้ความบันเทิง” ผ่านเรื่องราวที่นำเสนอมาเพื่อสร้างรอยยิ้ม และที่สำคัญที่สุดคือการเป็น “กระจกสะท้อนสังคม” ที่เชื่อมโยงเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในสังคม เพียงแค่เอื้อมมือเปิดสวิตช์ เราก็สามารถรับรู้เรื่องราวต่างๆ ที่เกิดขึ้นได้ทันที โทรทัศน์จึงกลายเป็นเครื่องมือที่ทรงพลังในการสร้างความเข้าใจและกระตุ้นการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมการใช้ชีวิตอย่างรวดเร็ว

โทรทัศน์ การสื่อสาร และปัญหาคอร์รัปชัน

ปัญหาคอร์รัปชันฝังรากลึกและซุกซ่อนอยู่ในทุกบริบทของสังคม ตั้งแต่การทุจริตเล็กๆ ในหน่วยงานรัฐ ไปจนถึงการทุจริตเชิงนโยบายขนาดใหญ่ ที่ส่งผลกระทบต่อคุณภาพชีวิตของเราทุกคน ไม่ว่าจะเป็นการฮั้วประมูลโครงการที่ไร้คุณภาพ หรือการจ่ายสินบนเพื่อให้ได้มาซึ่งบริการที่ดี

คอร์รัปชันเปรียบเสมือน “ภัยเงียบ” ที่กัดกินประเทศอย่างช้าๆ ภายใต้ความซับซ้อนของระบบและความยากที่จะเข้าใจจนอาจทำให้ประชาชนเกิดสภาวะ “นิ่งเฉย” ไม่รู้ว่าจะเริ่มต้นทำความเข้าใจปัญหานี้อย่างไร หรือแม้กระทั่งการสื่อสารขอความช่วยเหลือเมื่อได้รับผลกระทบจากปัญหาคอร์รัปชัน โทรทัศน์จึงเป็นเครื่องมือในการนำเสนอเรื่องราวให้เกิดการรับรู้ข้อมูลได้ทั่วถึงและรวดเร็วที่สุด ผ่านการตั้งคำถามและสื่อสารเรื่องราวของผู้ได้รับผลกระทบจากการคอร์รัปชัน เพื่อเป็นการสร้างแรงกดดันให้กับผู้ที่มีส่วนเกี่ยวข้องในการลงมือแก้ไขปัญหา

กรณีศึกษาที่สะท้อนพลังของโทรทัศน์กับปัญหาคอร์รัปชัน

คดีบ่อบำบัดน้ำเสีย “คลองด่าน” (2542-2546): เกิดจากมหากาพย์ทุจริตที่เริ่มต้นด้วยเจตนาที่แอบแฝง ในการเปลี่ยนพื้นที่สีเขียวเป็นพื้นที่อุตสาหกรรม เพื่อขายให้กับรัฐในราคาสูงเกินจริงและนำไปสู่การก่อสร้างบ่อบำบัดน้ำเสียที่ผิดหลักวิศวกรรมและทำลายระบบนิเวศ

“เสียงของคนในพื้นที่” ชาวบ้านคลองด่านที่ลุกขึ้นมาตั้งคำถามและต่อสู้กับการบุกรุกป่าชายเลน การรวมตัวที่เข้มแข็งและการทำงานร่วมกับภาคประชาสังคม ในการสืบค้นข้อมูลผู้เกี่ยวข้องเพื่อส่งข้อมูลไปยังสื่อมวลชน ให้เกิดการเผยแพร่การทุจริตในครั้งนี้ และมีการติดตามตรวจสอบผู้ที่เกี่ยวข้องจากหลายภาคส่วน จนนำไปสู่การเปิดโปงกระบวนการทุจริต

คดีเครื่องตรวจวัตถุระเบิด “CTX 9000”(2548-2549) : ก่อนที่จะมีการเปิดสนามบินสุวรรณภูมิ มีความไม่ชอบมาพากลในกระบวนการจัดซื้อจัดจ้าง “เทคโนโลยีราคาแพง” อย่างเครื่องตรวจวัตถุระเบิด CTX 9000 ที่มีการตั้งข้อสังเกตเรื่องส่วนต่างราคาและการแก้สเปกสายพานลำเลียงเพื่อเอื้อประโยชน์ให้เอกชนรายเดียว

ในเวลาต่อมากระทรวงยุติธรรมสหรัฐฯ (DOJ) ได้เปิดโปงเส้นทางการจ่ายสินบนข้ามชาติในบริษัทเอกชนที่เกี่ยวข้องกับเหตุการณ์ครั้งนี้ซึ่งทำให้ข้อมูลนี้กลายเป็น“สารตั้งต้น” ให้ฝ่ายค้านและสื่อมวลชนไทยนำมาขยายผล ช่วยกันสื่อสารปัญหานี้จนเกิดเป็นวิกฤตศรัทธาของรัฐบาลในเรื่องความไม่โปร่งใสในเมกะโปรเจกท์ และถูกฝ่ายค้านนำมาอภิปรายในสมัยนั้น

กรณีเหล่านี้แสดงให้เห็นอย่างชัดเจนว่า เมื่อเกิดการสื่อสารและมีการรับรู้เป็นจำนวนมาก จะเกิดแรงกดดันที่คอยบังคับให้ผู้มีส่วนเกี่ยวข้องต้องดำเนินการแก้ไขปัญหา หรือ เกิดการเปลี่ยนแปลง “ยิ่งคนรู้เยอะเท่าไร ยิ่งมีแรงขับเคลื่อนปัญหามากเท่านั้น” ซึ่งเราเห็นได้ชัดเลยว่าในช่วงสมัยนั้นที่โทรทัศน์เป็นที่นิยมในการรับชมข่าวสาร กล่องสี่เหลี่ยมใบนี้จึงเป็นเหมือนเครื่องมือที่สร้างการรับรู้และกระตุ้นการมีส่วนร่วมจากทุกฝ่ายในการต่อต้านคอร์รัปชัน

เวลาผ่านมาถึงปัจจุบันเมื่อเทคโนโลยีมีการพัฒนามากยิ่งขึ้น ช่องทางออนไลน์และระบบดิจิทัลเข้ามามีบทบาทในการเปลี่ยนแปลงรูปแบบการสื่อสารมากขึ้น จากโทรทัศน์ที่เป็นการสื่อสารแบบทางเดียวก็จะมีโซเชียลและแพลตฟอร์มออนไลน์ต่างๆ ที่เราสามารถทำได้มากกว่าแค่รับชมสื่อ แต่เราสามารถมีส่วนร่วมโต้ตอบกับเนื้อหาที่ถูกนำเสนอแบบเรียลไทม์ได้ด้วย ในขณะเดียวกันช่องทางออนไลน์ก็เปิดโอกาสสร้างพื้นที่ให้ทุกคนเป็นเจ้าของช่องทางสื่อสารของตนเอง สามารถเป็นผู้รายงานข่าว เป็นผู้จุดประเด็น และเชื่อมโยงผู้คนได้อย่างรวดเร็ว เพื่อให้ทุกคนสามารถมีส่วนร่วมในการแลกเปลี่ยนข่าวสารได้รวดเร็วยิ่งขึ้น สะท้อนกลับในแวดวงปัญหาคอร์รัปชันเราจะเห็นการตื่นตัวของคนไทยต่อเรื่องนี้ มีการแสดงออกถึงการไม่ยอมรับการทุจริตได้ชัดเจน ผ่านการแสดงความคิดเห็นต่างๆ บนโลกออนไลน์ ซึ่งจุดร่วมที่สำคัญที่คนไทยตื่นตัวกับเรื่องนี้คือ “การสร้างการรับรู้” และ “การเปิดเผยข้อมูล” เมื่อทุกคนเห็นปัญหาและเห็นความลับที่คนกระทำการทุจริตไม่อยากให้ถูกมองเห็น นั่นจะเป็นตัวช่วยสำคัญที่คอยสร้างแรงกดดันให้คนหรือหน่วยงานต่างๆ เกิดการดำเนินงานที่โปร่งใส ตรวจสอบได้ และจะทำให้คนกระทำการทุจริตคอร์รัปชันลดลง เนื่องในวันโทรทัศน์สากลนี้ เราอยากจะกล่าวถึงตัวช่วยในการสร้างการรับรู้ข้อมูลข่าวสารอย่าง “โทรทัศน์” ที่เป็นเครื่องมือบุกเบิกในการสร้างความเปลี่ยนแปลงและพัฒนาการสื่อสารมาจนถึงปัจจุบัน

ถ้ามองกลับมาในบทบาทที่ช่วยในการต่อต้านคอร์รัปชันนั้นก็ทำให้พิสูจน์ได้ว่า

“แค่เราเปิดข้อมูลให้คนได้รับรู้ และสามารถเข้าถึงข้อมูลเหล่านั้นได้อย่างเท่าเทียม ความโปร่งใสจะเพิ่มขึ้นและการคอร์รัปชันจะลดลง”