การศึกษากลุ่มองค์กรที่ไม่ใช่รัฐที่เกี่ยวข้องกับการป้องกันและตรวจสอบการทุจริตคอร์รัปชันในประเทศไทย

งานวิจัยชิ้นนี้ มุ่งศึกษากลุ่มองค์กรที่ไม่ใช่รัฐ (Non-governmental organizations -NGOs) ที่เกี่ยวข้องกับการป้องกันและตรวจสอบการทุจริตคอร์รัปชันในประเทศไทย โดยมีวัตถุประสงค์ เพื่อนําผลการศึกษาไปใช้ในการสร้างเสริมและสนับสนุนบทบาทของภาคเอกชนและภาคประชาชนในการช่วยกันป้องกันและตรวจสอบปัญหาทุจริตคอร์รัปชันในประเทศไทย ได้อย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้นในอนาคต

โดยกลุ่มตัวอย่างที่เลือกมาศึกษามีทั้งหมด 6 องค์กร ได้แก่ องค์กรต่อต้านคอร์รัปชันประเทศไทย (ACT) ภาคีเครือข่ายต่อต้านการทุจริตคอร์รัปชันของชาติ (ภตช.) สภาหอการค้าแห่งประเทศไทย หอการค้ากลุ่มจังหวัดภาคใต้ องค์กรเพื่อความโปร่งใสในประเทศไทย (Transparency Thailand) และมูลนิธิประเทศไทยใสสะอาด

สรุปประเด็นจากงานวิจัย

• ผลจากการศึกษา พบว่าองค์กรภาคประชาสังคม (NGOs) ที่มีบทบาทในการป้องกันและตรวจสอบการทุจริตคอร์รัปชันในประเทศไทย สามารถแบ่งได้เป็น 2 ประเภทตามลักษณะของบทบาท ได้เเก่ องค์กรที่เน้นการป้องกัน และองค์กรที่เน้นการตรวจสอบ ซึ่ง NGOs ที่ศึกษาเกือบทั้งหมด เน้นบทบาทในการป้องกันการทุจริตคอร์รัปชัน ทั้งที่เป็นการให้ความรู้ความเข้าใจ เช่น องค์กรเพื่อความโปร่งใสในประเทศไทย การส่งเสริมคุณธรรมจริยธรรม เช่น มูลนิธิประเทศไทยใสสะอาด และการเสนอมาตรการป้องกันการทุจริตในภาครัฐแก่รัฐบาล เช่น การที่ องค์กรต่อต้านคอร์รัปชัน (ประเทศไทย) ผลักดันข้อตกลงคุณธรรม (Integrity Pact) ซึ่งเป็นการตกลงร่วมกันระหว่างหน่วยงานของรัฐ และผู้ต้องการเข้าร่วมการจัดซื้อจัดจ้างของรัฐว่าจะไม่มีการเรียกรับเงินสินบน หรือเปิดเผยข้อมูลสําคัญของโครงการในทุกกระบวนการ เป็นต้น
• ผลจากการศึกษา พบว่ากลุ่มองค์กรที่ไม่ใช่รัฐที่เกี่ยวข้องกับการป้องกันและตรวจสอบการทุจริตคอร์รัปชันในประเทศไทยเกือบทุกองค์กรอาศัยการสร้างเครือข่าย เป็นเครื่องมือสําคัญ ซึ่งเป็นหนึ่งในปัจจัยที่ส่งผลต่อประสิทธิภาพในการเคลื่อนไหวของกลุ่ม อีกทั้ง ขนาดของกลุ่มและความหลากหลายของสมาชิกในกลุ่มอาจส่งผลต่อประสิทธิภาพการทํางานของกลุ่มด้วยเช่นกัน ยกตัวอย่าง องค์กรต่อต้านคอร์รัปชัน (ประเทศไทย) ซึ่งมีเครือข่ายสมาชิกมากที่สุดในกลุ่ม NGOs ที่ศึกษา และมีผลงานเชิงประจักษ์มากที่สุด เช่น โครงการข้อตกลงคุณธรรม ใบอนุญาตยิ้ม และพระราชบัญญัติการอํานวยความสะดวกในการพิจารณาอนุญาตของทางราชการ เป็นต้น ซึ่งล้วนเป็นผลงานที่ได้รับการตอบรับและพิจารณาจากรัฐบาล
• ผลจากการศึกษา พบข้อจํากัดที่ NGOs ทุกกลุ่มต่างเผชิญเหมือนกัน คือ ข้อจํากัดด้านทรัพยากร ทั้งในเชิงเงิน บุคลากร และสิ่งของ นอกจากนี้ ยังมีข้อจํากัดในด้านขอบเขตการดําเนินงาน โดยเฉพาะอย่างยิ่งความร่วมมือจากหน่วยงานอื่น ซึ่งที่ผ่านมา กลุ่มจะใช้สายสัมพันธ์ กับ ผู้มีชื่อเสียงและอิทธิพลในสังคม เป็นตัวเชื่อมโยงให้เกิดความร่วมมือขึ้นได้ และข้อจำกัดด้านการขาดการติดตาม และประเมินประสิทธิภาพในการดําเนินงานของกลุ่มเอง โดยในองค์กรที่เลือกศึกษา มีเพียงองค์กรเพื่อความโปร่งใสในประเทศไทยเท่านั้น ที่มีการติดตามประเมินผลการดําเนินงานในโครงการโตไปไม่โกง อย่างไรก็ดีขอบเขตและกลุ่มเป้าหมายในการประเมิน ยังถือว่าค่อนข้างจํากัด
• คณะผู้วิจัย ได้ให้ข้อเสนอแนะต่อความร่วมมือกับภาคส่วนอื่น ๆ ในการส่งเสริมบทบาทของกลุ่ม NGOs ที่ทําหน้าที่ต่อต้านคอร์รัปชัน สรุปได้ ดังนี้ 

1. 1. ภาครัฐอาจมีกลไกสนับสนุนด้านการเงินแก่กลุ่มองค์กรที่ไม่ใช่รัฐ เพื่อใช้ในการดําเนินงานต่อต้านคอร์รัปชัน และควรมีระบบติดตามตรวจสอบการใช้เงินให้ตรงตามวัตถุประสงค์ รวมถึงพิจารณาให้ความน่าเชื่อถือ (credit) แก่กลุ่ม NGOs เหล่านี้ในการแก้ไขปัญหาคอร์รัปชันด้วย
   2. องค์กรที่มีหน้าที่ในการต่อต้านคอร์รัปชันอย่างเป็นทางการ เช่น สํานักงาน ป.ป.ช. และสํานักงาน สตง. ควรทำงานร่วมกับกลุ่ม NGOs โดยเฉพาะอย่างยิ่งในด้านการตรวจสอบการทุจริตคอร์รัปชัน เพื่อให้การตรวจสอบกรณีทุจริตทำได้เร็วขึ้น 
   3. สํานักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) ซึ่งเป็นแหล่งข้อมูลงานวิจัยที่เกี่ยวกับคอร์รัปชัน สามารถร่วมมือกับกลุ่ม NGOs ในแง่การให้ข้อมูล และส่งเสริมการเผยแพร่ข้อมูล เพื่อนําข้อมูลงานวิจัยไปใช้ประกอบการเคลื่อนไหวและจัดกิจกรรมของกลุ่มในอนาคต