การทุจริตมักไม่ได้เกิดขึ้นต่อหน้าสาธารณะ หากเกิดขึ้นในพื้นที่ที่คนทั่วไปมองไม่เห็น
ไม่ว่าจะเป็นทรัพย์สินที่ถูกปกปิด ความสัมพันธ์ทางผลประโยชน์ที่ไม่ถูกเปิดเผย หรือการใช้อำนาจที่ตรวจสอบไม่ได้ และยิ่งสิ่งเหล่านี้ถูกซ่อนไว้มากเท่าใด โอกาสที่สังคมจะเข้าถึงความจริงก็ยิ่งลดลงเท่านั้น
KRAC Extract ประจำเดือนนี้ ชวนสำรวจบทบาทของ “การเปิดเผยรายได้ ผลประโยชน์ และทรัพย์สินของเจ้าหน้าที่รัฐ” ผ่าน รายงานเรื่อง “Anti-Corruption Agencies and Income, Interest and Asset Declaration (IIAD) Systems: An Overview of Good Practice Examples” โดย Miloš Resimić (2023) ซึ่งชี้ให้เห็นว่า การยื่นข้อมูลทรัพย์สินคือกลไกสำคัญที่ทำให้การใช้อำนาจรัฐสามารถตรวจสอบได้อย่างเป็นรูปธรรม
ระบบการเปิดเผยรายได้ ผลประโยชน์ และทรัพย์สิน
โดยหลักการ ระบบการเปิดเผยรายได้ ผลประโยชน์ และทรัพย์สิน (Income, Interest and Asset Declaration: IIAD) ถูกออกแบบมาเพื่อไม่ให้ทรัพย์สินของผู้มีอำนาจถูกซ่อนไว้โดยไร้การตรวจสอบ และเพื่อลดโอกาสที่ตำแหน่งหน้าที่จะถูกใช้แสวงหาผลประโยชน์ส่วนตัว เมื่อมีการเปิดเผยข้อมูล ไม่ว่าจะเป็นรายได้ หนี้สิน การลงทุน หรือความเกี่ยวข้องทางธุรกิจ สิ่งที่ตามมาคือการตั้งคำถาม และทำให้เห็นความผิดปกติได้ชัดขึ้น
อย่างไรก็ตาม การให้เจ้าหน้าที่กรอกข้อมูลและยื่นแบบเพียงอย่างเดียว ไม่ได้หมายความว่าระบบจะทำงานได้จริง หากไม่มีหน่วยงานที่ตรวจสอบข้อมูลเหล่านั้นอย่างจริงจัง ระบบก็อาจกลายเป็นเพียงระเบียบที่ดูเหมือนโปร่งใส แต่ไม่ก่อให้เกิดความโปร่งใสอย่างแท้จริง
ด้วยเหตุนี้ “หน่วยงานต่อต้านคอร์รัปชัน” (Anti-Corruption Agencies: ACAs) จึงมีบทบาทสำคัญ ในหลายประเทศ หน่วยงานเหล่านี้ไม่ได้ทำหน้าที่เพียงรับข้อมูล แต่มีบทบาทในทุกขั้นตอน ตั้งแต่การให้ความรู้แก่ผู้ยื่น การจัดเก็บข้อมูล การตรวจสอบความถูกต้อง ไปจนถึงการดำเนินมาตรการเมื่อพบความผิดปกติ และการเปิดเผยข้อมูลให้สาธารณะเข้าถึง
ประสิทธิภาพของระบบขึ้นอยู่กับการออกแบบและการสร้างความร่วมมือ
ประเด็นที่น่าสนใจคือ ประสิทธิภาพของระบบไม่ได้ขึ้นอยู่กับความเข้มงวดของกฎหมายเพียงอย่างเดียว แต่ขึ้นอยู่กับการออกแบบระบบให้สอดคล้องกับศักยภาพของหน่วยงานและบริบทของประเทศ ในบางกรณี แม้จะกำหนดให้เจ้าหน้าที่รัฐจำนวนมากต้องยื่นข้อมูลทรัพย์สิน แต่หน่วยงานที่รับผิดชอบกลับขาดบุคลากรหรือเครื่องมือในการตรวจสอบอย่างเพียงพอ
ผลลัพธ์คือมีข้อมูลจำนวนมาก แต่ไม่สามารถนำไปใช้ตรวจสอบได้อย่างมีประสิทธิภาพ สะท้อนให้เห็นว่า การออกแบบระบบที่ใหญ่เกินศักยภาพของหน่วยงาน อาจทำให้ระบบไม่สามารถใช้งานได้อย่างมีประสิทธิภาพ อีกด้านหนึ่ง ความร่วมมือของผู้ยื่นแบบก็มีความสำคัญไม่แพ้กัน หากกระบวนการมีความยุ่งยากหรือซับซ้อนเกินไป ผู้ยื่นอาจกรอกข้อมูลไม่ครบถ้วน หรือทำไปเพียงเพื่อให้ผ่านขั้นตอน
หลายประเทศจึงให้ความสำคัญกับการสื่อสาร เช่น การจัดทำคู่มือ วิดีโอ หรือช่องทางให้คำปรึกษา เพื่อช่วยให้ผู้ยื่นเข้าใจหน้าที่ของตนได้อย่างชัดเจน ยกตัวอย่างเช่น รวันดาใช้การสื่อสารผ่านวิทยุ ข้อความ SMS และสื่อสิ่งพิมพ์เพื่อแจ้งขั้นตอนและกำหนดเวลา ขณะที่ยูเครนพัฒนาคอร์สออนไลน์และวิดีโอสอนการยื่นข้อมูล ส่วนโรมาเนียมีคู่มือและช่องทางให้คำปรึกษาโดยตรงสำหรับเจ้าหน้าที่รัฐ เพราะระบบที่ดีไม่ใช่เพียงทำให้คนเกรงกลัวต่อบทลงโทษ แต่ต้องทำให้เข้าใจว่าควรปฏิบัติอย่างไรจึงจะถูกต้อง
หัวใจของระบบยังอยู่ที่ “การตรวจสอบ”
เมื่อเข้าสู่ขั้นตอนการจัดการข้อมูล เทคโนโลยีนับว่ามีบทบาทสำคัญอย่างมาก หลายประเทศพัฒนาระบบอิเล็กทรอนิกส์เพื่อลดข้อผิดพลาดจากการกรอกข้อมูล และเพิ่มความปลอดภัยในการจัดเก็บข้อมูล
ตัวอย่างที่ชัดเจนคือยูเครน ซึ่งพัฒนาระบบ e-declaration ที่สามารถตรวจสอบความครบถ้วนของข้อมูลได้ทันทีตั้งแต่ขั้นตอนการยื่นแบบ ขณะที่ลัตเวียใช้แบบฟอร์มที่ดึงข้อมูลจากฐานภาษีมาเติมล่วงหน้าเพื่อลดภาระผู้ยื่น และอาร์เจนตินาออกแบบระบบที่ไม่อนุญาตให้ส่งแบบหากยังกรอกข้อมูลไม่ครบ เทคโนโลยีจึงไม่ได้ช่วยเพียงเพิ่มความสะดวก แต่ยังช่วยให้ข้อมูลมีความถูกต้องและตรวจสอบได้ง่ายขึ้น
อย่างไรก็ดี หัวใจของระบบยังอยู่ที่ “การตรวจสอบ” หากไม่มีการตรวจสอบ ข้อมูลทั้งหมดก็อาจถูกเก็บไว้โดยไม่มีการนำไปใช้จริง หลายประเทศใช้แนวทางคัดกรองตามความเสี่ยง โดยมุ่งตรวจสอบกรณีที่มีความเสี่ยงสูง เช่น เจ้าหน้าที่ระดับสูง หน่วยงานที่มีโอกาสเกิดการทุจริต หรือกรณีที่มีข้อร้องเรียน
นอกจากนี้ ยังมีการตรวจสอบเชิงลึก เช่น การพิจารณาความสอดคล้องระหว่างรายได้ที่แจ้งกับรูปแบบการใช้ชีวิต หรือการลงพื้นที่เพื่อตรวจสอบทรัพย์สินที่แจ้งไว้ แนวทางเหล่านี้ช่วยให้ข้อมูลสะท้อนความเป็นจริงได้มากขึ้น!
เมื่อพบความผิดปกติ ระบบที่ดีต้องมีผลตามมาที่ชัดเจน ไม่ว่าจะเป็นการลงโทษทางวินัย การปรับ การปลดออกจากตำแหน่ง หรือการเปิดเผยข้อมูลต่อสาธารณะ สิ่งสำคัญคือการทำให้เห็นว่าการไม่ปฏิบัติตาม มีผลตามมาอย่างแท้จริง เพราะเมื่อความผิดมีผลตามมา ก็จะช่วยลดพฤติกรรมทุจริตได้อย่างเป็นรูปธรรม
เปิดข้อมูลสู่สาธารณะ ให้ประชาชนร่วมตรวจสอบอำนาจรัฐ
อีกกลไกหนึ่งที่มีบทบาทสำคัญคือการเปิดเผยข้อมูลให้สาธารณะเข้าถึง ในบางประเทศ เช่น ยูเครน มีการเผยแพร่ข้อมูลในรูปแบบที่ค้นหาและนำไปใช้ต่อได้ และเปิดให้เข้าถึงในรูปแบบ machine-readable รวมถึงผ่าน API (Application Programming Interface) ทำให้สื่อมวลชนและภาคประชาสังคมสามารถนำข้อมูลไปวิเคราะห์ต่อได้
ขณะที่อินโดนีเซียเปิดเผยข้อมูลสรุปของผู้ดำรงตำแหน่งให้ค้นหาได้ผ่านเว็บไซต์ของหน่วยงาน แนวทางเหล่านี้ทำให้การเปิดเผยข้อมูลจึงไม่ใช่เพียงการเผยแพร่ แต่เป็นการเปิดพื้นที่ให้สังคมมีส่วนร่วมในการตรวจสอบอำนาจรัฐ อย่างไรก็ตาม การเปิดเผยต้องคำนึงถึงความเป็นส่วนตัวและความปลอดภัยของข้อมูลควบคู่กันไปด้วย
ท้ายที่สุดแล้ว ระบบการเปิดเผยทรัพย์สินจะเป็นเพียงสิ่งที่ทำให้ดูเหมือนโปร่งใส หรือช่วยให้สังคมตรวจสอบการใช้อำนาจได้จริง ขึ้นอยู่กับว่าระบบนั้นถูกนำไปใช้มากน้อยเพียงใด หากมีเพียงกฎหมาย แต่ไม่มีหน่วยงานที่ทำงานได้จริง มีการยื่นข้อมูลแต่ไม่มีการตรวจสอบ หรือมีข้อมูลจำนวนมากแต่ไม่ถูกนำไปใช้ ระบบก็ยากจะสร้างความเปลี่ยนแปลงได้
แต่หากทุกองค์ประกอบทำงานร่วมกันอย่างจริงจัง การเปิดเผยทรัพย์สินจะเป็นสิ่งยืนยันว่าอำนาจรัฐต้องอยู่ภายใต้การตรวจสอบ และเจ้าหน้าที่รัฐต้องพร้อมรับผิดชอบต่อสังคมเสมอ
คอลัมน์ “KRAC Extract” สกัดองค์ความรู้ที่จับต้องได้ผ่านการศึกษาสถานการณ์คอร์รัปชันโลกที่จะพาคุณไปสำรวจสถานการณ์คอร์รัปชันในระดับสากล เจาะลึกรายงานจากแหล่งข้อมูลนานาชาติ และวิเคราะห์ประเด็น Hot ที่โลกกำลังจับตา เพราะคอร์รัปชันไม่ใช่เรื่องไกลตัว และการเรียนรู้บทเรียนจากต่างประเทศคือหนึ่งในกุญแจสู่การเปลี่ยนแปลงที่ยั่งยืน
Guilherme France (2023). Judicial appointments: corruption
risks and integrity standards.Transparency International Anti-Corruption Helpdesk Answer
เรียบเรียงโดย ธนากาญจน์ กันทอง
ฝ่ายสื่อสารองค์ความรู้
หัวข้อ
KRAC Extract | เปิดเผยแล้วตรวจสอบได้จริงหรือไม่? บทบาทของระบบเปิดเผยบัญชีทรัพย์สินในการต้านคอร์รัปชัน
KRAC Extract ชวนสำรวจบทบาทของ “การเปิดเผยรายได้ ผลประโยชน์ และทรัพย์สินของเจ้าหน้าที่รัฐ” ซึ่งเป็นกลไกสำคัญที่ทำให้การใช้อำนาจรัฐสามารถตรวจสอบได้อย่างเป็นรูปธรรม
KRAC Insights I เรียนรู้การตรวจสอบทรัพย์สินและหนี้สิน: เข้าใจกลไกต้านทุจริต
ทำไม “การตรวจสอบทรัพย์สินและหนี้สิน” ถึงสำคัญกับประชาชน? KRAC ชวนคุณเรียนรู้กลไกนี้ตั้งแต่บทบาทของคณะกรรมาการ ป.ป.ช. ไปจนถึงวิธีที่ประชาชนมีส่วนร่วมในการตรวจสอบอำนาจรัฐ ภายใต้หลักสูตรกฎหมายและมาตรการว่าด้วยการต่อต้านคอร์รัปชันชิงปฏิบัติการ
เข้าร่วม OECD ไทย ต้องเปิดข้อมูลครอบคลุมรอบด้าน เข้าถึงได้ง่าย
กรุงเทพธุรกิจ x KRAC ชวนขบคิดประเด็นการเปิดเผยข้อมูลของภาครัฐไทย ซึ่งถือเป็นต้นธารสำคัญในการปฏิรูปการบริหารราชการแผ่นดินมีความโปร่งใสมากยิ่งขึ้น เพื่อตอบสนองการสมัครเข้าเป็นสมาชิก OECD
