เมื่อพูดถึง “คอร์รัปชัน” คนส่วนใหญ่มักนึกถึงการรับสินบน การฮั้วประมูล หรือการยักยอกงบประมาณของรัฐ จนทำให้รัฐสูญเสียงบประมาณจำนวนมหาศาล
แต่ในความเป็นจริง ผลกระทบของคอร์รัปชันรุนแรงกว่านั้นมาก เพราะสิ่งที่ถูกขโมยไปไม่ใช่เพียงตัวเงิน หากยังรวมถึง “สิทธิขั้นพื้นฐาน” ที่ประชาชนทุกคนพึงได้รับอย่างเท่าเทียมด้วย
จึงนำมาสู่ความร่วมมือระหว่างองค์กรต่อต้านคอร์รัปชัน (ประเทศไทย) ร่วมกับสำนักงานคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ (กสม.) ศูนย์ความรู้เพื่อความร่วมมือในการต่อต้านคอร์รัปชันและส่งเสริมธรรมาภิบาลในระดับภูมิภาค (KRAC) สถาบันเพื่อการยุติธรรมแห่งประเทศไทย (TIJ) งานร้อยพลังสร้างสังคมดี มูลนิธิเพื่อ“คนไทย” บริษัท แฮนด์ วิสาหกิจเพื่อสังคม จำกัด และภาคีเครือข่าย
จัดกิจกรรมเสวนาวิชาการเพื่อเป็นพื้นที่กลางในการเสริมสร้างการตระหนักรู้ถึงความเชื่อมโยงระหว่างการทุจริตคอร์รัปชันกับการละเมิดสิทธิมนุษยชน ตลอดจนการแลกเปลี่ยนเรียนรู้และวิเคราะห์สถานการณ์ ปัญหา และอุปสรรคที่เกิดขึ้นจริงทั้งในบริบทของประเทศไทยและในระดับสากล ผ่านมุมมองของนักวิชาการต่างประเทศ ภายใต้โครงการจัดทำข้อเสนอแนะสำหรับการจัดสมัชชาสิทธิมนุษยชนประจำปี 2569 ประเด็น “ทุจริตกับสิทธิมนุษยชน” ในวันที่ 21 กรกฎาคม ที่ผ่านมา
คอร์รัปชันไม่ได้พรากแค่เงิน แต่พราก “สิทธิ” ของประชาชน
ประเด็นนี้เป็นหัวใจสำคัญของการบรรยายเรื่อง “ทุจริตกับสิทธิมนุษยชน: จากปัญหาสู่ข้อเสนอแนะเชิงนโยบาย” โดยศาสตราจารย์ Robert Gillanders จาก Dublin City University ซึ่งเสนอแนวคิดที่น่าสนใจว่า ถึงเวลาแล้วที่โลกควรหยุดมองคอร์รัปชันเป็นเพียงปัญหาทางเศรษฐกิจ และควรเริ่มมองว่ามันเป็น “ปัญหาสิทธิมนุษยชน” เพราะทุกครั้งที่อำนาจรัฐถูกใช้เพื่อประโยชน์ของคนบางกลุ่ม ย่อมหมายถึงประชาชนอีกจำนวนมากกำลังถูกพรากสิทธิที่ควรได้รับอย่างไม่เป็นธรรม
ที่ผ่านมา นักเศรษฐศาสตร์จำนวนมากศึกษาว่าคอร์รัปชันทำให้เศรษฐกิจเติบโตช้าลง การลงทุนลดลง หรือประเทศสูญเสียรายได้มากเพียงใด งานวิจัยเหล่านี้มีความสำคัญ แต่ก็อาจทำให้เรามองข้ามผลกระทบที่เกิดขึ้นกับชีวิตของผู้คนโดยตรง เพราะคำถามที่ควรถามอาจไม่ใช่เพียงว่า “ประเทศเสียเงินเท่าไร” แต่ควรถามว่า “ใครคือคนที่ถูกพรากสิทธิ” และ “พวกเขาสูญเสียอะไรจากการคอร์รัปชัน” บ้าง
หากมองผ่านเลนส์สิทธิมนุษยชน คอร์รัปชันคือการใช้อำนาจโดยมิชอบเหนือประชาชนที่ควรได้รับการปฏิบัติอย่างเสมอภาค เมื่อเจ้าหน้าที่รัฐเรียกรับสินบนเพื่อให้บริการ เมื่อการอนุมัติใบอนุญาตขึ้นอยู่กับเส้นสาย เมื่อคดีความถูกตัดสินด้วยอิทธิพล หรือเมื่อการจัดสรรงบประมาณถูกบิดเบือนเพื่อประโยชน์ของคนบางกลุ่ม
สิ่งที่เกิดขึ้น คือการทำให้หลักความเสมอภาคภายใต้กฎหมายพังทลายลง สิทธิที่ควรเป็นของทุกคนกลับกลายเป็นสิทธิที่ซื้อได้ด้วยเงินหรืออำนาจ ผู้ที่มีความสัมพันธ์ มีทรัพยากร หรือมีอิทธิพลจึงได้รับสิทธิพิเศษ ขณะที่คนธรรมดาต้องเผชิญกับความล่าช้า การถูกเลือกปฏิบัติ หรือแม้แต่การถูกปฏิเสธบริการที่ควรได้รับ
เมื่อบริการสาธารณะถูกคอร์รัปชัน คนเปราะบางยิ่งเสียโอกาส
ภาพสะท้อนดังกล่าวเห็นได้ชัดจากบริการสาธารณะขั้นพื้นฐาน โดยงานวิจัยที่ผู้บรรยายนำเสนอพบว่าประเทศที่มีระดับคอร์รัปชันสูงมักมีประชาชนเข้าถึงน้ำสะอาดและระบบสุขาภิบาลได้น้อยกว่า เพราะงบประมาณถูกใช้ผิดวัตถุประสงค์หรือการบริหารจัดการถูกแทรกแซงด้วยผลประโยชน์ส่วนตัว
ที่น่าสนใจกว่านั้นคือ แม้ประชาชนบางคนจะยอมจ่ายสินบนเพื่อให้ได้น้ำใช้ แต่กลับไม่ได้รับบริการที่มีคุณภาพ ระบบน้ำยังคงขัดข้องหรือใช้งานไม่ได้ แสดงให้เห็นว่าการจ่ายสินบนไม่ได้ซื้อบริการที่ดีขึ้น หากเพียงซื้อสิทธิที่ควรได้รับอยู่แล้วเท่านั้น
ในภาคสาธารณสุข ผลกระทบยิ่งเห็นได้ชัด คอร์รัปชันทำให้รัฐบาลบางแห่งเลือกลงทุนในโครงการก่อสร้างหรืออุปกรณ์ทางการแพทย์ราคาแพง เพราะเปิดช่องให้เกิดผลประโยชน์แอบแฝง มากกว่าการลงทุนในระบบสาธารณสุขขั้นพื้นฐาน เช่น การฉีดวัคซีน การดูแลแม่และเด็ก หรือการส่งเสริมสุขภาพ
ผลที่ตามมาคือประชาชนต้องรอนานขึ้น เข้าถึงบริการได้น้อยลง และมีความเหลื่อมล้ำด้านสุขภาพมากขึ้น งานวิจัยล่าสุดยังชี้ว่าคอร์รัปชันทำให้ช่องว่างด้านอายุขัยระหว่างคนรวยกับคนจนกว้างขึ้น เพราะคนที่เปราะบางที่สุดคือผู้ที่ต้องพึ่งพาระบบบริการของรัฐมากที่สุด
คอร์รัปชันสร้างความเหลื่อมล้ำ และบางรูปแบบละเมิดศักดิ์ศรีโดยตรง
ภาคการศึกษาก็เผชิญปัญหาในลักษณะเดียวกัน ผู้บรรยายยกตัวอย่างประเทศยูกันดาที่โรงเรียนได้รับงบประมาณจริงเพียงร้อยละ 13 ของงบที่รัฐบาลจัดสรร ส่วนที่เหลือสูญหายไปกับการทุจริต โรงเรียนในพื้นที่ยากจนได้รับผลกระทบมากที่สุด ส่งผลให้เด็กที่ควรได้รับโอกาสกลับถูกตัดโอกาสตั้งแต่ต้นทาง
นอกจากนี้ ยังมีการซื้อขายคะแนน การเรียกรับผลประโยชน์เพื่อแลกกับผลการเรียน และการคุกคามทางเพศในสถานศึกษา ซึ่งทั้งหมดล้วนเป็นการละเมิดสิทธิในศักดิ์ศรีและโอกาสทางการศึกษาของผู้เรียนโดยตรง
อีกประเด็นที่น่าตกใจคือความสัมพันธ์ระหว่างคอร์รัปชันกับความปลอดภัยของประชาชน ผู้บรรยายอ้างถึงงานวิจัยที่พบว่าการติดสินบนในกระบวนการออกแบบ ก่อสร้าง และตรวจรับอาคารหรือโครงสร้างพื้นฐาน ทำให้คุณภาพสิ่งปลูกสร้างลดลงอย่างมีนัยสำคัญ
ประเทศที่มีคอร์รัปชันสูงมักมีผู้เสียชีวิตจากอาคารถล่มหรือภัยพิบัติจำนวนมากกว่า เพราะมาตรฐานความปลอดภัยถูกแลกกับผลประโยชน์ส่วนตัว นักวิชาการบางคนถึงกับใช้คำว่า “Corruption Kills” หรือ “คอร์รัปชันฆ่าคน” เพื่ออธิบายว่าการเสียชีวิตจำนวนไม่น้อยไม่ได้เกิดจากภัยธรรมชาติ แต่เกิดจากการบริหารที่ปล่อยให้การทุจริตแทรกซึมอยู่ในทุกขั้นตอนของการก่อสร้าง
การบรรยายยังให้ความสำคัญกับ “คอร์รัปชันทางเพศ” ซึ่งเป็นรูปแบบของการใช้อำนาจบังคับให้ผู้หญิงหรือผู้เปราะบางต้องแลกบริการทางเพศกับสิทธิที่ควรได้รับ เช่น การอนุมัติเงินกู้ การรักษาพยาบาล การเข้าถึงบริการของรัฐ หรือการขอใบอนุญาต ผู้บรรยายย้ำว่าปรากฏการณ์นี้ไม่ควรถูกเรียกว่า “การแลกเปลี่ยนผลประโยชน์”
เพราะแท้จริงแล้วคือการใช้อำนาจในทางมิชอบ ผู้เสียหายไม่ได้มีอิสระในการเลือก และหลายคนจำต้องยอมเพราะไม่มีทางเลือกอื่น งานวิจัยในหลายประเทศพบว่าความเสี่ยงเช่นนี้ยังทำให้ผู้หญิงจำนวนมากล้มเลิกความตั้งใจที่จะเริ่มต้นธุรกิจหรือประกอบอาชีพของตนเอง ส่งผลต่อทั้งสิทธิ ความเสมอภาค และการพัฒนาเศรษฐกิจในระยะยาว
สิ่งที่น่าสนใจที่สุดของการบรรยายคือการนำเสนอผลการศึกษาล่าสุดจากข้อมูลกว่า 174 ประเทศทั่วโลก ซึ่งพบว่าเมื่อระดับคอร์รัปชันเพิ่มขึ้น การละเมิดสิทธิเสรีภาพของประชาชนจะเพิ่มขึ้นตามไปด้วย โดยเฉพาะสิทธิทางการเมืองและสิทธิส่วนบุคคล
ผลลัพธ์ดังกล่าวสะท้อนว่าคอร์รัปชันไม่ได้เป็นเพียงอาการของรัฐที่อ่อนแอ แต่ยังเป็นปัจจัยที่ทำให้สิทธิมนุษยชนเสื่อมถอยลงอย่างค่อยเป็นค่อยไป ผ่านการทำลายระบบตรวจสอบ การเพิ่มการใช้ดุลยพินิจ และการลดความรับผิดชอบของผู้ใช้อำนาจรัฐ
ต่อต้านคอร์รัปชันให้ถึงราก ต้องป้องกันการละเมิดสิทธิตั้งแต่ต้นทาง
สำหรับประเทศไทย บทเรียนสำคัญคือ เราจำเป็นต้องเปลี่ยนวิธีคิดในการต่อต้านคอร์รัปชัน จากเดิมที่เน้นการดำเนินคดีภายหลังการกระทำผิด มาเป็นการสร้างระบบที่ป้องกันการละเมิดสิทธิตั้งแต่ต้นทาง
การเปิดเผยข้อมูลภาครัฐ การจัดซื้อจัดจ้างแบบเปิด การเปิดเผยข้อมูลผู้รับประโยชน์ที่แท้จริง การลดการใช้ดุลยพินิจของเจ้าหน้าที่ การคุ้มครองผู้แจ้งเบาะแส และการสร้างระบบร้องเรียนที่ประชาชนเข้าถึงได้ ล้วนเป็นมาตรการที่ช่วยลดโอกาสการใช้อำนาจโดยมิชอบ
ขณะเดียวกัน หน่วยงานด้านสิทธิมนุษยชนและหน่วยงานต่อต้านคอร์รัปชันควรทำงานร่วมกันมากขึ้น เพราะทั้งสองฝ่ายกำลังต่อสู้กับปัญหาเดียวกัน นั่นคือการใช้อำนาจรัฐที่ไม่เป็นธรรม
สุดท้ายนี้ หากเรายังมองคอร์รัปชันเป็นเพียงตัวเลขความเสียหายทางเศรษฐกิจ เราอาจประเมินปัญหานี้ต่ำกว่าความเป็นจริง เพราะสิ่งที่สูญเสียไปไม่ใช่เงินภาษีของประชาชนเท่านั้น แต่ยังรวมถึงโอกาสในการศึกษา สิทธิในการรักษาพยาบาล ความปลอดภัยในชีวิต เสรีภาพในการแสดงความคิดเห็น และศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ของประชาชนด้วย
การต่อต้านคอร์รัปชันจึงควรคราบคลุมการทำให้ประชาชนทุกคนได้รับการปฏิบัติอย่างเสมอภาคภายใต้กฎหมาย และทำให้สิทธิมนุษยชนไม่ได้เป็นเพียงหลักการที่เขียนไว้ในรัฐธรรมนูญหรือกติการะหว่างประเทศ แต่เป็นสิ่งที่ประชาชนทุกคนสามารถเข้าถึงได้จริงในชีวิตประจำวัน
นั่นคือเป้าหมายสูงสุดของการสร้างธรรมาภิบาลที่ประเทศไทยควรมุ่งไปให้ถึง และนี่ก็คือบทเรียนสำคัญจากวงเสวนาในครั้งนี้
หัวข้อ
KRAC Insights I ผลประโยชน์ทับซ้อนในมหาวิทยาลัย: มองให้เห็น จัดการให้ทัน
ทำความเข้าใจผลประโยชน์ทับซ้อนในมหาวิทยาลัย จุดเสี่ยงจากงานวิจัย ทุน การประเมิน และการจัดซื้อ พร้อมแนวทางเปิดเผย ถอนตัว และจัดการอย่างเหมาะสม
เปิดข้อมูลใบอนุญาตสถานประกอบการ ‘เพิ่มโปร่งใส’ เพิ่มความปลอดภัยผู้บริโภค
การเปิดและเชื่อมโยงข้อมูลใบอนุญาตสถานประกอบการ ช่วยเพิ่มความโปร่งใส ความปลอดภัย และเปิดทางให้ประชาชนร่วมตรวจสอบการกำกับดูแลของภาครัฐได้อย่างไร
KRAC คัดสรร เล่างานวิจัยไทย | เจ้าหน้าที่รัฐเข้าใจ “ผลประโยชน์ทับซ้อน” ต่ำกว่าครึ่ง ทั้งที่เป็นจุดเริ่มต้นของคอร์รัปชัน
งานวิจัยปี 2561 พบว่าเจ้าหน้าที่ อบจ. ส่วนใหญ่ยังไม่เข้าใจหลัก Conflict of Interest อย่างแท้จริง โดยเฉพาะกลุ่มที่มีความเสี่ยงสูง สะท้อนถึงช่องโหว่สำคัญในระบบราชการที่ต้องเร่งสร้างความรู้และความโปร่งใสอย่างเร่งด่วน
