Back

KRAC Insights I ผลประโยชน์ทับซ้อนในมหาวิทยาลัย: มองให้เห็น จัดการให้ทัน

การทำงานในมหาวิทยาลัยอาศัยความสัมพันธ์ระหว่างผู้คนหลายกลุ่ม อาจารย์ดูแลนักศึกษาและยังติดต่อกับศิษย์เก่า นักวิจัยร่วมงานกับคนในแวดวงวิชาการและประสานกับแหล่งทุน ผู้บริหารตัดสินใจเรื่องงบประมาณและทรัพยากรของหน่วยงาน ขณะที่เจ้าหน้าที่ต้องติดต่อกับคู่สัญญาและผู้ให้บริการอยู่เสมอ 

 

ความสัมพันธ์เหล่านี้เป็นเรื่องปกติและจำเป็นต่อการเรียนการสอน การวิจัย และการบริการวิชาการ อย่างไรก็ตาม ความเสี่ยงอาจเกิดขึ้นเมื่อบุคคลเดียวกันมีหลายบทบาท หรือมีอำนาจตัดสินใจในเรื่องที่เกี่ยวข้องกับตนเองหรือคนใกล้ชิด จนทำให้ผู้อื่นเริ่มตั้งคำถามต่อความเป็นกลางของกระบวนการ 

 

โดยสถานการณ์ที่ควรระวังจึงมักเริ่มจากเรื่องใกล้ตัว เช่น กรรมการสอบมีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับนักศึกษา นักวิจัยรับทุนจากบริษัทที่อาจได้ประโยชน์จากผลการศึกษา เจ้าหน้าที่จัดซื้อรู้จักกับผู้เสนอราคา หรือผู้บริหารร่วมอนุมัติโครงการให้หน่วยงานที่ตนกำกับดูแล เป็นต้น

 

อย่างไรก็ดี ความสัมพันธ์เหล่านี้ยังไม่อาจสรุปว่าผู้เกี่ยวข้องตัดสินใจอย่างลำเอียงหรือเกี่ยวข้องหับผลประโยชน์ สิ่งที่ต้องพิจารณาต่อคือ ความสัมพันธ์หรือผลประโยชน์นั้นเกี่ยวข้องกับเรื่องที่กำลังตัดสินใจเพียงใด บุคคลดังกล่าวมีอำนาจต่อผลลัพธ์ในขั้นใด และหากผู้ที่รับรู้ข้อเท็จจริงทั้งหมด เช่นมุมมองของคนภายนอกที่มองเข้ามา จะยังเชื่อมั่นในความเป็นกลางของกระบวนการหรือไม่ 

ผลประโยชน์ทับซ้อนเริ่มเมื่อความสัมพันธ์อาจมีอิทธิพลต่อการตัดสินใจ

องค์การเพื่อความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการพัฒนา (OECD) อธิบายว่า ผลประโยชน์ทับซ้อน (Conflict of Interest: COI) คือความขัดกันระหว่างหน้าที่สาธารณะกับผลประโยชน์ส่วนตัว ซึ่งผลประโยชน์นั้นอาจเข้ามามีอิทธิพลโดยมิชอบต่อการปฏิบัติหน้าที่ (OECD, 2004) แม้นิยามนี้วางอยู่บนบริบทของภาครัฐ แต่แกนหลักของแนวคิดสามารถนำมาใช้พิจารณาการทำงานของมหาวิทยาลัยได้ ไม่ว่าจะเป็นมหาวิทยาลัยของรัฐหรือเอกชน เพราะผู้ปฏิบัติงานต่างมีหน้าที่ต่อมหาวิทยาลัย นักศึกษา ผู้เข้าร่วมการวิจัย ผู้ให้ทุน มาตรฐานวิชาการ และสังคม 

 

คำว่า “ผลประโยชน์ส่วนตัว” มีความหมายกว้างกว่าเงินหรือทรัพย์สินที่ได้รับโดยตรง อาจเป็นหุ้น ของขวัญ รายได้จากงานภายนอก ความสัมพันธ์ทางครอบครัวหรือวิชาชีพ ชื่อเสียง โอกาสก้าวหน้า ตลอดจนประโยชน์ของคณะ ศูนย์วิจัย หรือกลุ่มที่บุคคลผูกพันอยู่  ด้วยเหตุนี้ความต้องการที่จะรักษาความสัมพันธ์กับแหล่งทุนหรือดูแลชื่อเสียงของหน่วยงานจึงเป็นเรื่องที่เกิดขึ้นได้ในการทำงานทั่วไป โดยความเสี่ยงจะชัดขึ้นเมื่อผู้ที่มีผลประโยชน์ดังกล่าวสามารถกำหนดกฎเกณฑ์ เข้าถึงข้อมูล ให้คะแนน อนุมัติ หรือตรวจสอบผลในเรื่องเดียวกัน 

 

การประเมินความเสี่ยงด้านผลประโยชน์ทับซ้อนด้วยตนเองเบื้องต้น จึงควรเริ่มจากคำถามสามข้อ ได้แก่ มีผลประโยชน์หรือความสัมพันธ์ใดเข้ามาเกี่ยวข้องหรือไม่ บุคคลนั้นมีอำนาจต่อการตัดสินใจมากน้อยเพียงใด และความเกี่ยวข้องดังกล่าวอาจกระทบกับการใช้ดุลพินิจหรือทำให้ผู้อื่นสงสัยในความเป็นกลางหรือไม่ ทั้งนี้ การรู้จักหรือเคยร่วมงานกันไม่ได้ทำให้เกิดผลประโยชน์ทับซ้อนโดยอัตโนมัติ แต่ความสัมพันธ์นั้น ๆ ต้องเกี่ยวข้องกับหน้าที่หรือเรื่องที่บุคคลกำลังพิจารณาด้วย 

 

OECD จำแนกผลประโยชน์ทับซ้อนออกเป็นสามลักษณะ ลักษณะแรกคือ ผลประโยชน์ทับซ้อนที่เกิดขึ้นจริง (Actual Conflict of Interest) เมื่อผลประโยชน์ส่วนตัวขัดกับหน้าที่ในปัจจุบัน เช่น กรรมการจัดซื้อร่วมพิจารณาบริษัทของญาติ ลักษณะที่สองคือ ผลประโยชน์ทับซ้อนที่อาจเกิดขึ้น (Potential Conflict of Interest) ซึ่งความขัดกันยังไม่เกิดในขณะนั้น แต่มีแนวโน้มจะเกิดหากบุคคลรับบทบาทบางอย่างในอนาคต ส่วนลักษณะที่สามคือ ผลประโยชน์ทับซ้อนที่ปรากฏในสายตาผู้อื่น (Apparent Conflict of Interest) เมื่อข้อเท็จจริงที่ปรากฏทำให้บุคคลภายนอกมีเหตุอันควรสงสัยว่าผลประโยชน์ส่วนตัวอาจมีอิทธิพลต่อการตัดสินใจ แม้เจ้าตัวจะเชื่อว่าตนเองวางตัวเป็นกลางก็ตาม 

 

จุดสำคัญอยู่ที่ การเข้าข่ายผลประโยชน์ทับซ้อนยังไม่เท่ากับการกระทำผิด แต่เป็นสถานการณ์เสี่ยงที่บุคคลดังกล่าวควรเปิดเผยและจัดการก่อนจะกระทบต่อการตัดสินใจ หากผลประโยชน์ส่วนตัวส่งผลต่อการบิดเบือนการปฏิบัติหน้าที่แล้ว กรณีนั้นอาจพัฒนาไปสู่การประพฤติมิชอบ การใช้อำนาจโดยมิชอบ หรือการทุจริตได้ ทั้งนี้ต้องพิจารณาจากข้อเท็จจริงและกฎหมายที่เกี่ยวข้องร่วมด้วย

 

ดังนั้น การแยกสถานการณ์เสี่ยงออกจากการกระทำผิดให้ชัดเจน จะช่วยให้มหาวิทยาลัยป้องกันปัญหาได้ตั้งแต่ต้นทาง และทำให้ผู้ที่เปิดเผยความสัมพันธ์โดยสุจริตไม่ถูกมองว่าเป็นผู้กระทำผิดหรือได้กระทำผิดไปแล้ว ซึ่งจะช่วยสนับสนุนให้เกิดความร่วมมือในองค์กรได้ง่ายขึ้นอีกด้วย

เครือข่าย ดุลพินิจ และอำนาจที่ไม่เท่ากัน คือจุดเสี่ยงของมหาวิทยาลัย

งานวิชาการต้องอาศัยทั้งเครือข่ายผู้เชี่ยวชาญและการใช้ดุลพินิจ โดยเฉพาะในบางสาขาที่มีผู้เชี่ยวชาญจำนวนจำกัด จึงเป็นไปได้ที่กรรมการประเมินทุน ผู้ทรงคุณวุฒิ ผู้สอบวิทยานิพนธ์ หรือผู้พิจารณาตำแหน่งทางวิชาการจะเคยร่วมงานหรืออยู่ในเครือข่ายเดียวกับผู้ถูกประเมิน ขณะเดียวกัน การให้คะแนน การทบทวนบทความ และการประเมินผลงานก็ไม่อาจพึ่งเกณฑ์เชิงปริมาณเพียงอย่างเดียว แต่ยังต้องอาศัยการประเมินเชิงคุณภาพประกอบด้วย
 
ด้วยเหตุนี้ มหาวิทยาลัยจึงควรกำหนดหลักเกณฑ์ให้ชัดว่า ความสัมพันธ์ลักษณะใดที่เมื่อเปิดเผยส่วนได้เสียแล้ว ผู้เกี่ยวข้องยังสามารถทำหน้าที่ต่อได้ กรณีใดควรเพิ่มผู้ประเมินหรือผู้ตรวจทาน และเมื่อใดที่จำเป็นต้องถอนตัวจากกระบวนการ พร้อมบันทึกเหตุผลและเปิดช่องให้มีการทบทวนผลได้
 
โดยเฉพาะความสัมพันธ์ระหว่างอาจารย์กับนักศึกษา ซึ่งควรได้รับการพิจารณาอย่างรอบคอบมากเป็นพิเศษ เพราะทั้งสองฝ่ายมีอำนาจต่อรองไม่เท่ากัน อาจารย์มีอิทธิพลต่อทั้งคะแนน ความก้าวหน้าของวิทยานิพนธ์ การได้รับทุน และการออกจดหมายรับรอง ในบางสถานการณ์ นักศึกษาจึงอาจยอมให้ใช้ข้อมูลจากงานวิจัย ช่วยงานส่วนตัว หรือรับภาระที่ไม่เกี่ยวข้องกับการเรียน ไม่ใช่เพราะสมัครใจอย่างแท้จริง แต่เพราะกังวลว่าการปฏิเสธอาจส่งผลต่อการประเมินหรือโอกาสทางวิชาการของตน
 
เมื่อเกิดสถานการณ์เช่นนี้ มหาวิทยาลัยไม่ควรพิจารณาเพียงว่ามีการยินยอมหรือไม่ แต่ต้องดูด้วยว่าความยินยอมนั้นเกิดขึ้นภายใต้เงื่อนไขที่เป็นธรรมหรือไม่ นักศึกษามีสิทธิในข้อมูลและผลงานของตนเพียงใด ได้รับค่าตอบแทนที่เหมาะสมหรือไม่ และการปฏิเสธจะนำไปสู่ผลเสียต่อการเรียนหรือความก้าวหน้าทางวิชาการหรือเปล่า หากสถานการณ์นั้นกระทบต่อสิทธิของนักศึกษาหรือมาตรฐานจริยธรรมการวิจัย การเปิดเผยความสัมพันธ์เพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอ มหาวิทยาลัยอาจต้องเปลี่ยนผู้ประเมิน หรือจัดให้มีผู้ดูแลอิสระเข้ามาช่วยคุ้มครองสิทธิของนักศึกษาด้วย
 
นอกจากนี้ ปัจจุบัน มหาวิทยาลัยยังทำงานร่วมกับผู้ให้ทุน ผู้บริจาค ภาครัฐ และภาคธุรกิจอย่างกว้างขวางมากขึ้น เงินทุนเหล่านี้ช่วยเพิ่มโอกาสทางวิชาการ แต่อาจมาพร้อมกับเงื่อนไขหรือความคาดหวังต่อหัวข้อวิจัย การเผยแพร่ผลการศึกษา การใช้ชื่อเสียงของมหาวิทยาลัย หรือการตัดสินใจของผู้บริหาร
 
จึงต้องให้ความสำคัญกับผลประโยชน์ทับซ้อนที่นอกเหนือจากระดับบุคคล โดยพิจารณาประเด็นที่เกิดจากผลประโยชน์ทับซ้อนระดับสถาบันร่วมด้วย กล่าวคือ แม้กรรมการแต่ละคนจะไม่ได้รับประโยชน์ส่วนตัว แต่ด้วยเหตุผลทางรายได้ ชื่อเสียง หรือความสัมพันธ์ของมหาวิทยาลัยเองอาจกดดันให้กระบวนการตัดสินใจของบุคลากรเอนเอียงไปในทางที่เอื้อต่อผู้สนับสนุนได้

งานวิจัยชี้ แหล่งทุนอาจกระทบความเป็นอิสระของงานวิจัยได้ตลอดกระบวนการ

ขอยกตัวอย่างกรณีศึกษาจากรายงานของ U4 Anti-Corruption Resource Centre สองเรื่อง ซึ่งช่วยให้เห็นจุดเสี่ยงในภาคการวิจัยและอุดมศึกษาจากคนละด้าน กล่าวคือ การติดตามความเสี่ยงตลอดวงจรทุนวิจัย และปัญหาในระบบวิจัยและสถาบันอุดมศึกษา ตั้งแต่การบริหารมหาวิทยาลัย การจัดสรรทุน ไปจนถึงการประกันคุณภาพ เมื่อนำมาพิจารณาร่วมกัน ประเด็นที่เห็นเด่นชัดคืออิทธิพลของแหล่งทุนต่อความเป็นอิสระของงานวิจัย ความเป็นธรรมในการจัดสรรทรัพยากร และความสัมพันธ์ที่เข้ามาเกี่ยวข้องกับการแต่งตั้งหรือประเมินบุคคล
 
รายงาน Corruption Risks in Research Funding in Developing Countries ของ Merkle (2017) ชี้ว่า เมื่อผู้ให้ทุนมีส่วนได้เสียต่อผลการศึกษา ความเสี่ยงอาจปรากฏผ่านการกำหนดโจทย์หรือวิธีวิจัย การเลือกข้อมูลที่จะนำเสนอ การชะลอการเผยแพร่ หรือการกดดันไม่ให้เปิดเผยผลที่กระทบต่อผลิตภัณฑ์และชื่อเสียงของผู้สนับสนุน
 
ขณะเดียวกัน นักวิจัยที่คาดหวังทุนหรืองานจากผู้สนับสนุนรายเดิมในอนาคตอาจลังเลที่จะรายงานผลที่ไม่เป็นคุณ หรือเลือกวิธีนำเสนอที่เอื้อต่อข้อสรุปที่ผู้ให้ทุนต้องการ รายงานยังทบทวนหลักฐานที่พบว่า งานวิจัยที่ได้รับทุนจากภาคอุตสาหกรรมมีแนวโน้มสรุปผลไปในทางที่เป็นประโยชน์ต่อผู้สนับสนุน ซึ่งอาจเกิดได้ตั้งแต่การเลือกแบบวิจัยไปจนถึงการรายงานผลด้านลบไม่ครบถ้วน
 
ข้อสังเกตดังกล่าวไม่ได้หมายความว่า งานวิจัยที่ได้รับทุนจากภาคธุรกิจจะขาดความน่าเชื่อถือทุกกรณี สิ่งที่ต้องตรวจสอบคือ นักวิจัยมีอิสระในการออกแบบการศึกษาและเผยแพร่ผลเพียงใด ผู้ให้ทุนเข้าถึงข้อมูลหรือตรวจต้นฉบับได้ในขอบเขตใด ใช้เวลาทบทวนนานเท่าใด และมีสิทธิชะลอหรือระงับการเผยแพร่หรือไม่ เงื่อนไขเหล่านี้ควรตกลงและบันทึกไว้ตั้งแต่ก่อนรับทุน เพราะเมื่อโครงการดำเนินไปแล้ว นักวิจัยและมหาวิทยาลัยมักมีอำนาจต่อรองน้อยลง
 
จึงจะเห็นได้ว่าความเสี่ยงจากทุนไม่ได้อยู่เฉพาะเนื้อหาของงานวิจัยเท่านั้น แต่เกิดได้ตลอดกระบวนการ ตั้งแต่การประกาศรับข้อเสนอ การคัดเลือกโครงการ การจ้างบุคลากร การจัดซื้อ การเบิกจ่าย ไปจนถึงการตรวจสอบ ตัวอย่างที่ควรระวัง ได้แก่ การเผยแพร่ประกาศในวงจำกัด การกำหนดคุณสมบัติให้เอื้อต่อผู้สมัครบางราย หรือการให้ผู้ที่มีความสัมพันธ์กับผู้สมัครร่วมตัดสินใจ สำหรับโครงการเฉพาะทางที่มีผู้ขายอุปกรณ์หรือผู้เชี่ยวชาญจำนวนไม่มาก การกำหนดคุณลักษณะ การเปรียบเทียบราคา และการตรวจรับยิ่งต้องมีผู้ตรวจทานที่เป็นอิสระและมีความรู้เพียงพอ (Merkle, 2017)

ผลประโยชน์ทับซ้อน เกิดได้ทั้งในระดับบุคคลและระดับสถาบัน

อีกด้านหนึ่ง รายงาน Mozambique: Corruption and Anti-corruption within the Research Sector and Higher Education System ของ Maslen (2023) แสดงให้เห็นว่า ความเสี่ยงในมหาวิทยาลัยเชื่อมโยงกับโครงสร้างการบริหารได้อย่างไร
 
โดยรายงานกล่าวถึงการเล่นพรรคเล่นพวกในการแต่งตั้งและเลื่อนตำแหน่ง การแทรกแซงการจัดสรรทุน ความไม่เป็นอิสระของหน่วยงานประกันคุณภาพ ตลอดจนอิทธิพลทางการเมืองหรือธุรกิจต่อกิจการของมหาวิทยาลัย ทั้งยังเสนอให้สถาบันมีนโยบายจริยธรรมและการป้องกันผลประโยชน์ทับซ้อน ตรวจสอบที่มาของทุน เสริมความเป็นอิสระของกลไกประกันคุณภาพ และคุ้มครองผู้แจ้งข้อมูล
 
ผลการศึกษาของ Maslen (2023) จึงช่วยตั้งคำถามต่อจุดตัดสินใจของมหาวิทยาลัยได้ เช่น ผู้ใดมีอำนาจแต่งตั้งหรือประเมินบุคคล แหล่งรายได้มีอิทธิพลต่อการกำหนดนโยบายหรือไม่ และหน่วยงานที่ตรวจสอบคุณภาพมีความเป็นอิสระจากผู้ที่ถูกตรวจเพียงใด คำถามเหล่านี้ยังช่วยให้เห็นว่าผลประโยชน์ทับซ้อน อาจเกิดในระดับสถาบัน หากคณะ ศูนย์วิจัย หรือมหาวิทยาลัยพึ่งพาทุน เงินบริจาค หรือรายได้จากองค์กรใดมากเป็นพิเศษ จนความสัมพันธ์นั้นอาจกระทบการรับบุคคล การประเมินผลิตภัณฑ์ การเผยแพร่ผลวิจัย หรือการใช้ชื่อมหาวิทยาลัยรับรองโครงการ
 
อย่างไรก็ดี ความเสี่ยงจากผลประโยชน์ทับซ้อนในหลายกรณีอาจมองเห็นได้ไม่ง่ายนัก เพราะผู้เกี่ยวข้องมักเชื่อว่าตนสามารถแยกเรื่องส่วนตัวออกจากหน้าที่ได้อย่างชัดเจน รายงาน Behavioural Insights for Public Integrity ชี้ให้เห็นว่า การตัดสินใจด้านความซื่อตรงไม่ได้เกิดจากการใช้เหตุผลอย่างเป็นกลางเสมอไป แต่ยังได้รับอิทธิพลจากความใกล้ชิด ความคุ้นเคย และพฤติกรรมของคนรอบตัว เราจึงอาจเผลอผ่อนปรนให้กับตนเองหรือคนใกล้ชิด และมองสิ่งที่ทำต่อกันมาเป็นเวลานานว่าเป็นเรื่องปกติ (OECD, 2018)
 
ด้วยเหตุนี้ การประเมินว่าความสัมพันธ์หรือผลประโยชน์ใดอาจกระทบต่อความเป็นกลาง จึงไม่ควรขึ้นอยู่กับความมั่นใจของผู้เกี่ยวข้องเพียงฝ่ายเดียว แต่ควรมีกลไกให้ผู้ตรวจทานหรือหน่วยงานกลางเข้ามาพิจารณาข้อเท็จจริงร่วมกัน เพื่อช่วยให้การตัดสินใจมีระยะห่างจากความสัมพันธ์ส่วนตัวมากขึ้น

เปิดเผยเป็นจุดเริ่มต้น แต่ต้องประเมินความเสี่ยงและเลือกมาตรการให้เหมาะสม

การจัดการที่ได้ผลต้องเริ่มก่อนเกิดปัญหา โดย OECD เสนอให้องค์กรสำรวจกระบวนงานและจุดตัดสินใจที่เปิดโอกาสให้ผลประโยชน์ส่วนตัวเข้ามามีอิทธิพล แล้วกำหนดหลักปฏิบัติให้เหมาะกับงานแต่ละประเภท (OECD, 2004)
 
สำหรับมหาวิทยาลัย นโยบายดังกล่าว จึงควรครอบคลุมงานวิจัยและการรับทุน การเรียนการสอนและประเมินนักศึกษา การแต่งตั้งบุคลากร การจัดซื้อ ของขวัญ การใช้ข้อมูล และงานภายนอก ที่สำคัญ นโยบายต้องตอบคำถามที่ผู้ปฏิบัติงานพบจริงว่า เมื่อใดต้องเปิดเผย ใครเป็นผู้วินิจฉัย ระหว่างรอคำวินิจฉัยยังทำหน้าที่ต่อได้หรือไม่ และกรณีใดที่ต้องจำกัดบทบาทหรือถอนตัว
 
เมื่อมีกติกาแล้ว ขั้นต่อมาคือทำให้การเปิดเผยผลประโยชน์เกิดขึ้นได้จริงในกระบวนการทำงาน โดยการแจ้งข้อมูลเมื่อเริ่มรับตำแหน่งและการทบทวนเป็นระยะยังมีความจำเป็น แต่หากมีกลไกนั้นเพียงอย่างเดียวอาจไม่ทันต่อความสัมพันธ์หรือผลประโยชน์ที่เปลี่ยนแปลงระหว่างปี
 
มหาวิทยาลัยจึงควรเปิดให้มี การเปิดเผยตามเหตุการณ์ (event-based disclosure) ด้วย เช่น ก่อนรับแต่งตั้งเป็นกรรมการ ก่อนเข้าร่วมพิจารณาทุน เมื่อเริ่มรับงานที่ปรึกษา หรือเมื่อญาติ หุ้นส่วน หรือองค์กรที่ตนมีความเกี่ยวข้องเข้ามาเกี่ยวพันกับเรื่องที่อยู่ในความรับผิดชอบ
 
ทั้งนี้ แบบแจ้งไม่จำเป็นต้องซับซ้อน ควรถามเฉพาะข้อมูลที่จำเป็นต่อการพิจารณา เช่น มีผลประโยชน์หรือความสัมพันธ์ลักษณะใด ผู้แจ้งมีบทบาทอะไร และเรื่องใดอาจได้รับผลกระทบ พร้อมระบุให้ชัดว่าใครเป็นผู้รับและพิจารณาข้อมูล ข้อมูลจะถูกเก็บรักษาอย่างไร และผู้แจ้งจะได้รับคำตอบภายในระยะเวลาเท่าใดเพื่อจัดการความเสี่ยงของตนเองได้ก่อนรับมอบหมายงาน
 
อย่างไรก็ตาม การเปิดเผยเป็นเพียงจุดเริ่มต้นของมาตรการป้องกันความเสี่ยง ผู้รับผิดชอบต้องพิจารณาต่อว่า ผลประโยชน์นั้นเกี่ยวข้องกับเรื่องที่กำลังตัดสินใจโดยตรงเพียงใด มีอำนาจต่อผลลัพธ์มากน้อยแค่ไหน ความเสียหายที่อาจเกิดขึ้นส่งผลกระทบมากน้อยเพียงใด และสถานการณ์มีแนวโน้มเกิดซ้ำหรือไม่ รวมถึงต้องคำนึงถึงสายตาของบุคคลภายนอกที่รับรู้ข้อเท็จจริงอย่างครบถ้วน เพราะข้อสงสัยที่มีเหตุผลต่อความเป็นกลางอาจทำลายความน่าเชื่อถือได้ แม้ยังไม่มีหลักฐานว่าผู้เกี่ยวข้องตัดสินใจอย่างลำเอียง

มาตรการต้องได้สัดส่วนกับความเสี่ยง และการถอนตัวต้องเกิดขึ้นจริง

มาตรการที่เลือกใช้จึงควรได้สัดส่วนกับความเสี่ยง เช่น กรณีที่ความเกี่ยวข้องอยู่ในระดับต่ำอาจใช้การเปิดเผย บันทึก และติดตาม หากบุคคลมีอิทธิพลต่อการตัดสินใจมากขึ้น อาจต้องจำกัดการเข้าถึงข้อมูล เพิ่มผู้ตรวจทาน หรือใช้ผู้ประเมินอิสระ ส่วนกรณีที่ผลประโยชน์เกี่ยวข้องกับเรื่องที่ตัดสินใจโดยตรง ควรเปลี่ยนผู้รับผิดชอบหรือให้บุคคลนั้นถอนตัว หากความขัดกันเกิดขึ้นต่อเนื่องจนกระทบหน้าที่หลัก การถอนตัวเป็นครั้งคราวอาจไม่เพียงพอ มหาวิทยาลัยควรพิจารณาปรับหน้าที่ ยุติงานภายนอก หรือให้ผู้เกี่ยวข้องออกจากบทบาทที่ขัดกัน (OECD, 2004)
 
ในส่วนของ การถอนตัว (recusal) ต้องเกิดขึ้นจริงตลอดช่วงที่พิจารณาเรื่องนั้น ไม่ใช่เพียงงดลงคะแนน แต่ผู้มีส่วนได้เสียควรงดรับเอกสาร ออกจากการหารือ ไม่ให้คะแนน ไม่ร่วมลงมติ และไม่ลงนามใด ๆ หากยังเข้าถึงข้อมูลหรือชี้นำการอภิปราย ความเสี่ยงดังกล่าวก็ยังไม่หมดไป ด้วยเหตุนี้ รายงานการประชุมหรือบันทึกการตัดสินใจจึงควรระบุว่าใครเปิดเผยเรื่องใด หน่วยงานวินิจฉัยอย่างไร ใช้มาตรการใด และบุคคลนั้นออกจากกระบวนการในช่วงใด หลักฐานเหล่านี้ช่วยคุ้มครองทั้งผู้เปิดเผย ผู้วินิจฉัย และมหาวิทยาลัยเมื่อต้องตอบข้อสงสัยหรือรับการตรวจสอบภายหลัง
 
สำหรับงานวิจัย การป้องกันความเสี่ยงต้องเริ่มตั้งแต่ก่อนรับทุน เช่น สัญญาทุนควรกำหนดบทบาทของผู้สนับสนุน สิทธิในการเข้าถึงข้อมูลและตรวจต้นฉบับ ระยะเวลาทบทวน รวมถึงสิทธิของนักวิจัยในการเผยแพร่ผล ไม่ว่าผลการศึกษานั้นจะเป็นคุณหรือไม่เป็นคุณต่อผู้ให้ทุน ตลอดจนกำหนดวิธีจัดการเมื่อเกิดข้อขัดแย้ง
 
นอกจากนี้ มหาวิทยาลัยควรตรวจสอบที่มาของทุนและผลประโยชน์ของผู้สนับสนุน กำหนดหลักเกณฑ์การคัดเลือกและจัดซื้อที่ตรวจสอบได้ และติดตามความเสี่ยงตลอดอายุโครงการ ส่วนคณะกรรมการทุน ผู้สอบ และผู้ประเมินควรได้รับรายชื่อและวาระล่วงหน้า เพื่อให้มีเวลาตรวจสอบความสัมพันธ์ของตนเอง หากมีผู้ถอนตัว ต้องแต่งตั้งผู้ทำหน้าที่แทนและบันทึกการเปลี่ยนแปลงไว้ให้ครบถ้วน (Merkle, 2017; Maslen, 2023)

จากหลักการสากล สู่ระบบที่เปิดเผย ปรึกษา และตรวจสอบได้

แนวทางข้างต้นมีหลักคิดร่วมกันอยู่หลายประการ ทั้งการเปิดเผยผลประโยชน์ การจำกัดบทบาทเมื่อความสัมพันธ์อาจกระทบต่อความเป็นกลาง และการทำให้กระบวนการตัดสินใจตรวจสอบย้อนหลังได้ หลักคิดเหล่านี้ไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะงานวิจัยหรือมหาวิทยาลัย แต่ยังสอดคล้องกับหลักการสากลด้านการป้องกันการทุจริตด้วย
 
หนึ่งในกรอบสำคัญคือ อนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยการต่อต้านการทุจริต (United Nations Convention against Corruption: UNCAC) ซึ่งสำนักงานว่าด้วยยาเสพติดและอาชญากรรมแห่งสหประชาชาติ (UNODC) ทำหน้าที่เป็นสำนักเลขาธิการ แม้ UNCAC จะกำหนดพันธกรณีแก่รัฐภาคีและไม่ได้ใช้บังคับกับมหาวิทยาลัยทุกแห่งโดยตรง แต่หลักการหลายข้อสามารถนำมาใช้เป็นแนวทางในการออกแบบระบบจัดการผลประโยชน์ทับซ้อนภายในมหาวิทยาลัยได้
 
โดย ข้อ 7 วรรค 4 ให้ความสำคัญกับระบบที่ส่งเสริมความโปร่งใสและป้องกันผลประโยชน์ทับซ้อน ขณะที่ ข้อ 8 วรรค 5 กล่าวถึงการเปิดเผยกิจกรรมนอกงาน การจ้างงาน การลงทุน ทรัพย์สิน ของขวัญ หรือประโยชน์ที่อาจก่อให้เกิดผลประโยชน์ทับซ้อน ส่วน ข้อ 9 เน้นกระบวนการจัดซื้อที่โปร่งใส มีการแข่งขัน และมีเกณฑ์ตัดสินใจที่ตรวจสอบได้ และ ข้อ 33 สนับสนุนมาตรการคุ้มครองผู้ที่รายงานข้อเท็จจริงโดยสุจริตและมีเหตุอันควรจากการปฏิบัติที่ไม่เป็นธรรม (United Nations, 2004)
 
ในทางปฏิบัติ มหาวิทยาลัยจึงควรแยกช่องทางขอคำปรึกษาออกจากช่องทางร้องเรียน โดยช่องทางแรกมีไว้สำหรับผู้ที่ยังไม่แน่ใจว่าควรเปิดเผย จำกัดบทบาท หรือถอนตัวหรือไม่ เพื่อให้จัดการความเสี่ยงได้ก่อนเกิดผลเสีย
 
ส่วนช่องทางร้องเรียนใช้กับกรณีที่สงสัยว่ามีการปกปิดผลประโยชน์ทับซ้อน การแทรกแซงผลวิจัย การใช้อำนาจโดยมิชอบ หรือการตอบโต้ผู้เปิดเผย โดยที่ผู้แจ้งข้อมูลควรได้รับการรักษาความลับ ได้รับการคุ้มครองจากการตอบโต้ และเข้าถึงกระบวนการตรวจสอบที่เป็นอิสระ ซึ่งการแยกช่องทางดังกล่าว จะช่วยให้ผู้ที่เข้ามาขอคำแนะนำโดยสุจริตไม่ถูกตีตราว่าเป็นผู้กระทำผิด
 
หลังจากดำเนินการวินิจฉัยและกำหนดมาตรการแล้ว มหาวิทยาลัยยังต้องติดตามว่าผู้เกี่ยวข้องปฏิบัติตามเงื่อนไขหรือไม่ พร้อมเก็บข้อมูลเกี่ยวกับประเภทของเรื่อง มาตรการที่ใช้ ระยะเวลาวินิจฉัย และจุดที่เกิดปัญหาซ้ำ เพื่อนำกลับไปปรับปรุงแบบฟอร์ม แนวคำวินิจฉัย สัญญาทุน และการอบรมให้ตรงกับสถานการณ์จริง
 
ทั้งนี้ หากจำนวนการเปิดเผยเพิ่มขึ้นในช่วงแรก ไม่ควรรีบตีความว่ามีการกระทำผิดมากขึ้น เพราะอาจสะท้อนว่าบุคลากรเริ่มเข้าใจและเชื่อมั่นในระบบ ตัวชี้วัดจึงควรรวมถึงความครบถ้วนของข้อมูล ความรวดเร็วในการวินิจฉัย และการปฏิบัติตามมาตรการด้วย ขณะเดียวกัน ผู้ที่จงใจปกปิดข้อมูล ใช้อำนาจแทรกแซงกระบวนการ หรือฝ่าฝืนเงื่อนไขซ้ำ ควรได้รับการพิจารณาตามระดับความร้ายแรงของกรณี
 
ท้ายที่สุด มหาวิทยาลัยไม่อาจหลีกเลี่ยงความสัมพันธ์ระหว่างผู้คนได้ เพราะการเรียนการสอน การวิจัย และความร่วมมือกับภายนอกล้วนขับเคลื่อนผ่านเครือข่ายและการทำงานร่วมกัน สิ่งสำคัญจึงไม่ใช่การพยายามตัดความสัมพันธ์เหล่านั้นออกไป แต่คือการทำให้ทุกคนมองเห็นว่า เมื่อใดความสัมพันธ์อาจเริ่มกระทบต่อความเป็นกลาง และเมื่อถึงจุดนั้นต้องรู้ว่าจะเปิดเผย ขอคำปรึกษา หรือถอนตัวอย่างไร ระบบที่ดีจึงต้องทำให้การจัดการผลประโยชน์ทับซ้อนเกิดขึ้นได้ตั้งแต่ก่อนการตัดสินใจ พร้อมมีผู้รับผิดชอบและหลักฐานที่ตรวจสอบย้อนหลังได้
 

เพราะความน่าเชื่อถือของมหาวิทยาลัยอยู่ที่ว่าเมื่อความสัมพันธ์เข้ามาเกี่ยวข้องกับอำนาจตัดสินใจ มหาวิทยาลัยจะจัดการกับมันได้โปร่งใสและเป็นธรรมเพียงใด หากมองเห็นและจัดการได้ตั้งแต่ต้น ผลประโยชน์ทับซ้อนก็ยังเป็นความเสี่ยงที่ควบคุมได้ ก่อนจะลุกลามเป็นความเสียหายต่อบุคลากร งานวิชาการ และความน่าเชื่อถือของสถาบันในระยะยาว

เอกสารอ้างอิง
รูปแบบ APA
ปีที่แต่ง (พ.ศ.)
2569
ผู้แต่ง
สุภัจจา อังค์สุวรรณ 
หน่วยงานสนับสนุน
05_โลโก้ KRAC
โลโก้คณะเศรษฐศาสตร์ (ภาษาไทย)

หัวข้อ
Related Content

กระตุกต่อม “เอ๊ะ!” ในรั้วมหาวิทยาลัย: เกมชวนคิดเพื่อรู้ทันผลประโยชน์ทับซ้อน

ผลประโยชน์ทับซ้อนในมหาวิทยาลัยมักเกิดจากสถานการณ์ใกล้ตัวที่หลายคนคุ้นชิน บทความนี้ถอดบทเรียนจากเกม “ใช่ COI หรือไม่?” เพื่อชวนบุคลากรสังเกตความเสี่ยง เปิดเผยส่วนได้เสีย และจัดการได้ตั้งแต่ต้นทาง

KRAC Insights I ผลประโยชน์ทับซ้อนในมหาวิทยาลัย: มองให้เห็น จัดการให้ทัน

ทำความเข้าใจผลประโยชน์ทับซ้อนในมหาวิทยาลัย จุดเสี่ยงจากงานวิจัย ทุน การประเมิน และการจัดซื้อ พร้อมแนวทางเปิดเผย ถอนตัว และจัดการอย่างเหมาะสม

เปิดข้อมูลใบอนุญาตสถานประกอบการ ‘เพิ่มโปร่งใส’ เพิ่มความปลอดภัยผู้บริโภค

การเปิดและเชื่อมโยงข้อมูลใบอนุญาตสถานประกอบการ ช่วยเพิ่มความโปร่งใส ความปลอดภัย และเปิดทางให้ประชาชนร่วมตรวจสอบการกำกับดูแลของภาครัฐได้อย่างไร

You might also like...

  • Anti-Corruption, Open Data For Anti-Corruption

KRAC Insights I การต่อต้านคอร์รัปชันยุคใหม่: จากข้อมูลเปิดสู่การบริหารความเสี่ยงด้วย AI

การต่อต้านคอร์รัปชันกำลังเปลี่ยนจากการจัดการเมื่อเกิดความผิด ไปสู่การประเมินและป้องกันความเสี่ยงล่วงหน้า บทความนี้ชวนดูบทเรียนสากลด้านกฎหมาย การบังคับใช้ ข้อมูลเปิด และ AI ที่ช่วยให้ระบบตรวจสอบเท่าทันความเสี่ยงรูปแบบใหม่
  • Politicians Asset Declarations, Open Data For Anti-Corruption

KRAC Extract | เปิดบัญชีทรัพย์สินแค่ไหน จึงโปร่งใสโดยไม่ล้ำเส้นความเป็นส่วนตัว

การเปิดเผยบัญชีทรัพย์สินช่วยตรวจสอบความร่ำรวยผิดปกติและผลประโยชน์ทับซ้อน แต่เมื่อข้อมูลครอบคลุมถึงคู่สมรส บุตร และคนใกล้ชิด เส้นแบ่งระหว่างความโปร่งใสกับความเป็นส่วนตัวควรอยู่ตรงไหน
  • Bribery and Conflict of Interests, Corruption in Education

กระตุกต่อม “เอ๊ะ!” ในรั้วมหาวิทยาลัย: เกมชวนคิดเพื่อรู้ทันผลประโยชน์ทับซ้อน

ผลประโยชน์ทับซ้อนในมหาวิทยาลัยมักเกิดจากสถานการณ์ใกล้ตัวที่หลายคนคุ้นชิน บทความนี้ถอดบทเรียนจากเกม “ใช่ COI หรือไม่?” เพื่อชวนบุคลากรสังเกตความเสี่ยง เปิดเผยส่วนได้เสีย และจัดการได้ตั้งแต่ต้นทาง
  • Corruption in Private Sector, Money Laundering

KRAC Insights I เมื่อ AI กลายเป็นเครื่องมือของคนโกง ธุรกิจต้องรับมือความเสี่ยงไซเบอร์อย่างไร?

เมื่อธุรกิจพึ่งพาระบบดิจิทัลและ AI มากขึ้น ความเสี่ยงทุจริตก็ซับซ้อนขึ้นตามไปด้วย บทความนี้ชวนดูแนวทางที่ธุรกิจควรปรับระบบตรวจสอบ คู่ค้า และกระบวนการทำงาน เพื่อรับมือความเสี่ยงได้อย่างมีประสิทธิภาพ
  • Open Data For Anti-Corruption

KRAC Extract | มหาวิทยาลัย งานวิจัย และผลประโยชน์: สำรวจอำนาจและช่องโหว่คอร์รัปชันในแวดวงวิชาการ

คอร์รัปชันในมหาวิทยาลัยและงานวิจัยอาจซ่อนอยู่ในขั้นตอนใดบ้าง? KRAC Extract ชวนเจาะลึกจุดเสี่ยงตั้งแต่การรับนักศึกษา การให้คะแนน ไปจนถึงทุนวิจัย พร้อมแนวทางสร้างระบบที่โปร่งใสและตรวจสอบได้
  • Open Data For Anti-Corruption, Public Finance and Budgeting

จากมุมมองโลกสู่ไทย ทำอย่างไรให้ ‘วงวิชาการไทย’ โปร่งใสตรวจสอบได้

วงวิชาการไทยจะโปร่งใสได้อย่างไร? ชวนสำรวจการเปิดข้อมูลทุนวิจัย การจัดการผลประโยชน์ทับซ้อน และการสร้างระบบที่ตรวจสอบได้ตั้งแต่การให้ทุนถึงผลงานวิจัย
  • Beneficial Ownership, Money Laundering

KRAC Insights I ใครคือเจ้าของตัวจริง? เปิดข้อมูลผู้รับประโยชน์ที่แท้จริง ปิดทางฟอกเงินและคอร์รัปชัน

ใครคือเจ้าของตัวจริงของบริษัทที่รับงานจากรัฐ ถือครองทรัพยากร หรือมีอำนาจควบคุมกิจการ? บทความนี้ชวนทำความเข้าใจข้อมูลผู้รับประโยชน์ที่แท้จริงและบทบาทของการเปิดเผย ตรวจสอบ และเชื่อมโยงข้อมูล เพื่อปิดช่องว่างที่ถูกใช้ซ่อนทรัพย์สิน ฟอกเงิน และปกปิดความเชื่อมโยงทางผลประโยชน์

KRAC Insights I การต่อต้านคอร์รัปชันยุคใหม่: จากข้อมูลเปิดสู่การบริหารความเสี่ยงด้วย AI

การต่อต้านคอร์รัปชันกำลังเปลี่ยนจากการจัดการเมื่อเกิดความผิด ไปสู่การประเมินและป้องกันความเสี่ยงล่วงหน้า บทความนี้ชวนดูบทเรียนสากลด้านกฎหมาย การบังคับใช้ ข้อมูลเปิด และ AI ที่ช่วยให้ระบบตรวจสอบเท่าทันความเสี่ยงรูปแบบใหม่

KRAC Extract | เปิดบัญชีทรัพย์สินแค่ไหน จึงโปร่งใสโดยไม่ล้ำเส้นความเป็นส่วนตัว

การเปิดเผยบัญชีทรัพย์สินช่วยตรวจสอบความร่ำรวยผิดปกติและผลประโยชน์ทับซ้อน แต่เมื่อข้อมูลครอบคลุมถึงคู่สมรส บุตร และคนใกล้ชิด เส้นแบ่งระหว่างความโปร่งใสกับความเป็นส่วนตัวควรอยู่ตรงไหน

กระตุกต่อม “เอ๊ะ!” ในรั้วมหาวิทยาลัย: เกมชวนคิดเพื่อรู้ทันผลประโยชน์ทับซ้อน

ผลประโยชน์ทับซ้อนในมหาวิทยาลัยมักเกิดจากสถานการณ์ใกล้ตัวที่หลายคนคุ้นชิน บทความนี้ถอดบทเรียนจากเกม “ใช่ COI หรือไม่?” เพื่อชวนบุคลากรสังเกตความเสี่ยง เปิดเผยส่วนได้เสีย และจัดการได้ตั้งแต่ต้นทาง