การคลังสาธารณะคือ “กลไก” สำคัญที่จัดสรรภาษีและทรัพยากรของประเทศให้กลายเป็นบริการสาธารณะ
ถนน โรงเรียน โรงพยาบาล เทคโนโลยี อุปกรณ์ และการพัฒนาท้องถิ่น งบประมาณเหล่านี้จึงต้องเปิดเผยและตรวจสอบได้ เพื่อให้ประชาชนติดตามได้ว่าเงินของรัฐถูกนำไปใช้อย่างไร
ในโอกาสนี้ ศุภวิชญ์ แก้วคูนอก ผู้จัดการศูนย์ความรู้เพื่อความร่วมมือในการต่อต้านคอร์รัปชันและส่งเสริมธรรมาภิบาลในระดับภูมิภาค คณะเศรษฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ได้รับเชิญจาก The Center to Combat Corruption and Cronyism (C4 Center) ประเทศมาเลเซีย เพื่อนำเสนอเรื่อง Fighting for Access to Information and Transparency in Public Finance ในงาน “Empowering Youth Voices to Fight Corruption Across Southeast Asia”
การจัดซื้อจัดจ้าง: จุดเสี่ยงสำคัญของการใช้งบประมาณภาครัฐ
ศุภวิชญ์ชี้ว่า หนึ่งในพื้นที่สำคัญที่สุดของการคลังสาธารณะคือ “การจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐ” เนื่องจากเป็นกระบวนการที่เปลี่ยนงบประมาณให้กลายเป็นสินค้า บริการ และโครงสร้างพื้นฐานจริงในชีวิตประจำวัน
อย่างไรก็ตาม พื้นที่นี้ก็มีความเสี่ยงต่อการทุจริตสูง เนื่องจากเกี่ยวข้องกับงบประมาณมหาศาล อำนาจดุลพินิจของเจ้าหน้าที่ และผู้รับเหมาภาคเอกชนจำนวนมาก หากระบบตรวจสอบไม่เข้มแข็ง เงินที่ควรนำไปสร้างประโยชน์สาธารณะอาจรั่วไหลไปสู่กลุ่มผลประโยชน์บางกลุ่ม
ทั้งนี้ คอร์รัปชันในการใช้งบประมาณอาจไม่ได้เกิดขึ้นอย่างโจ่งแจ้ง แต่แฝงอยู่ในขั้นตอนต่าง ๆ ของการจัดซื้อจัดจ้าง เช่น การเขียนเงื่อนไขโครงการให้เอื้อกับผู้รับเหมาบางราย การกำหนดคุณสมบัติที่จำกัดการแข่งขัน การฮั้วประมูล การเสนอราคาสูงผิดปกติ การชนะงานซ้ำ ๆ ของบริษัทกลุ่มเดิม หรือการส่งมอบงานที่มีคุณภาพต่ำกว่าที่ควรจะเป็น
ปัญหาเหล่านี้ยิ่งตรวจสอบยากขึ้น เมื่อข้อมูลของรัฐกระจัดกระจายอยู่หลายหน่วยงาน อยู่ในรูปแบบที่ค้นหาไม่ได้ หรือเผยแพร่ช้าเกินไปจนประชาชนไม่สามารถตรวจสอบข้อมูลเพื่อป้องกันความเสียหายได้ทันเวลา
ข้อมูลเปิด: หัวใจของความโปร่งใสและการตรวจสอบ
ดังนั้น ความโปร่งใสที่แท้จริงต้องทำให้ประชาชน “เช้าถึงและใช้ข้อมูลได้จริง” ข้อมูลด้านงบประมาณและการจัดซื้อจัดจ้างจึงควรถูกจัดเก็บอย่างเป็นระบบ ค้นหาได้ เข้าใจง่าย เชื่อมโยงกัน และนำไปวิเคราะห์ต่อได้ เช่น การเชื่อมข้อมูลโครงการกับราคากลาง ผู้ชนะประมูล ประวัติบริษัท คู่สัญญา และผลการส่งมอบงาน เมื่อข้อมูลเหล่านี้ถูกทำให้เข้าถึงง่าย ประชาชน สื่อ นักวิชาการ และองค์กรภาคประชาสังคมก็จะสามารถติดตามได้ว่า เงินของรัฐถูกใช้ไปที่ไหน ใช้อย่างคุ้มค่าหรือไม่ และใครได้รับประโยชน์จากโครงการเหล่านั้น
ส่วนภาคประชาสังคมมีบทบาทสำคัญในการนำข้อมูลมาใช้ติดตามการใช้งบประมาณของรัฐ ตั้งแต่การรวบรวมข้อมูล วิเคราะห์ความผิดปกติ สื่อสารให้สังคมเข้าใจ ไปจนถึงการผลักดันให้หน่วยงานรัฐปรับปรุงระบบเปิดเผยข้อมูล ซึ่งหลายครั้งการติดตามงบประมาณของรัฐก็อาจเริ่มต้นจากข้อสังเกตเล็ก ๆ เช่น เหตุใดโครงการหนึ่งจึงมีราคาสูงกว่าปกติ เหตุใดมีผู้แข่งขันน้อยราย หรือเหตุใดบริษัทเดิมจึงชนะงานซ้ำ ๆ ในหลายพื้นที่ คำถามเหล่านี้เองที่จะช่วยให้สังคมมองเห็นความผิดปกติของการใช้งบประมาณได้ชัดเจนมากขึ้น
เมื่อประชาชนมีข้อมูล การตรวจสอบก็เกิดขึ้นได้
เยาวชนเองก็สามารถมีส่วนร่วมในการติดตามประเด็นสาธารณะได้เช่นเดียวกัน การเรียนรู้วิธีอ่านงบประมาณท้องถิ่น การใช้ข้อมูลเปิดเพื่อติดตามโครงการในชุมชน การทำสื่ออธิบายเรื่องงบประมาณให้เข้าใจง่าย ไปจนถึงการเข้าร่วมกิจกรรมด้าน Civic tech หรือทำงานร่วมกับสื่อและองค์กรภาคประชาสังคม อีกทั้ง ความสามารถด้านเทคโนโลยี การสื่อสาร และความคิดสร้างสรรค์ของเยาวชน ยังสามารถช่วยแปลงข้อมูลที่ซับซ้อนให้กลายเป็นเรื่องที่สังคมเข้าใจและติดตามได้มากขึ้นด้วย
ท้ายที่สุด การคลังสาธารณะคือเรื่องของประชาธิปไตย เพราะประชาชนควรมีสิทธิรู้ว่าเงินของรัฐถูกใช้ไปอย่างไร และควรมีส่วนร่วมในการตรวจสอบการใช้งบประมาณนั้น การต่อต้านคอร์รัปชันจึงไม่อาจพึ่งกฎหมายหรือหน่วยงานรัฐเพียงอย่างเดียว แต่ต้องอาศัยข้อมูลที่เปิดเผย ใช้งานได้จริง ภาคประชาสังคมที่เข้มแข็ง สื่อที่ตั้งคำถาม และเยาวชนที่กล้าเข้ามามีส่วนร่วม
เมื่อประชาชนตรวจสอบได้ การใช้เงินของรัฐก็จะเข้าใกล้เป้าหมายที่สำคัญที่สุด คือการสร้างประโยชน์สาธารณะอย่างเป็นธรรมและคุ้มค่า
ศุภวิชญ์ แก้วคูนอก
หัวข้อ
KRAC Insights I การคลังสาธารณะ เมื่อเงินของรัฐคือเรื่องของประชาชน
การคลังสาธารณะที่โปร่งใสเริ่มจากข้อมูลที่เข้าถึงได้ บทความนี้ชวนสำรวจบทบาทของข้อมูลเปิด ภาคประชาสังคม และเยาวชนในการตรวจสอบงบประมาณและป้องกันคอร์รัปชันภาครัฐ
KRAC Insights I ข้อมูลเปิด ทางออกจากเขาวงกตแห่งการคอร์รัปชัน
” Open Data” กุญแจสำคัญแก้คอร์รัปชันไทย!รองศาสตราจารย์ ดร.ต่อภัสสร์ ยมนาค ผอ.ศูนย์ KRAC ร่วมบรรยายในงาน BOT Symposium 2025 แค่เปิดเผยข้อมูลโปร่งใส ก็ช่วยประหยัดงบและปิดช่องโกงได้จริง
KRAC คัดสรร เล่างานวิจัยไทย | แก้คอร์รัปชันต้องเริ่มที่ปัจจัยไหน โครงสร้างหรือค่านิยมที่ผิด ?
ปัญหาคอร์รัปชันในประเทศไทยยังเป็นปัญหาใหญ่ที่ยังแก้ไม่หาย แม้จะมีการก่อตั้งหน่วยงานและมีนโยบายออกมาป้องกันและปราบปรามมากมายแต่ก็ยังไม่ดีขึ้นมากนัก แล้วต้นเหตุของมันคืออะไร ? ชวนมาดูการวิเคราะห์ปัจจัยการคอร์รัปชันเชิงโครงสร้างภาครัฐ
