3 ข้อเสนอแนะของ KRAC ต่อ กกต. ในการสร้างความเชื่อมั่นต่อผลการเลือกตั้งปี 2569

“เปิดเผย โปร่งใส ตรวจสอบได้” ไม่ใช่คำขวัญสวย ๆ แต่คือเงื่อนไขขั้นต่ำของการเลือกตั้งที่ประชาชนเชื่อว่า “เสียงของฉันมีความหมายจริง”

หลังการเลือกตั้งครั้งล่าสุดในประเทศไทย ภาพที่สะท้อนออกมาชัดเจนคือความไม่เชื่อมั่นที่พุ่งขึ้นอย่างรวดเร็ว ผู้คนจำนวนมากไม่ได้สงสัยแค่ผลลัพธ์ แต่สงสัย “วิธีที่ได้ผลลัพธ์นั้นมา”

ตั้งแต่การจัดการหน่วยเลือกตั้ง การนับคะแนน การรายงานผล ไปจนถึงช่องทางร้องเรียนที่หลายคนรู้สึกว่าเข้าถึงยาก ช้า หรือไม่เห็นเหตุผลประกอบอย่างเพียงพอ เมื่อความสงสัยไม่ได้รับคำอธิบายที่ตรวจสอบได้ ความไม่ไว้วางใจก็ขยายตัวเป็นวิกฤตศรัทธาต่อทั้งกระบวนการ และแน่นอนว่าศูนย์กลางของแรงสั่นสะเทือนย่อมตกอยู่ที่คณะกรรมการการเลือกตั้ง

เรามักพูดว่า “จัดเลือกตั้งให้เรียบร้อย” เหมือนความเรียบร้อยเป็นคำตอบสุดท้าย แต่บทเรียนจากงานวิชาการจำนวนมากชี้ตรงกันว่า การมีการเลือกตั้งเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอที่จะทำให้การเมืองสะอาดหรือทำให้คอร์รัปชันลดลงได้ หากสนามแข่งขันยังไม่เที่ยงธรรม กติกาไม่ศักดิ์สิทธิ์ หรือการบังคับใช้กฎยังถูกมองว่าไม่เท่าเทียม

การเลือกตั้งอาจกลายเป็นเพียงพิธีกรรมที่ผลิตความชอบธรรมให้กับอำนาจเดิม มากกว่าจะเป็นเครื่องมือของประชาชนในการตรวจสอบผู้มีอำนาจ แนวคิด “ความรับผิดทางการเลือกตั้ง” จะทำงานได้จริงก็ต่อเมื่อประชาชนเชื่อว่าข้อมูลครบพอ ระบบยุติธรรมพอ และผลคะแนนสะท้อนเจตจำนงอย่างซื่อตรง

ภาระสำคัญจึงย้อนกลับมาที่ “องค์กรจัดการเลือกตั้ง” ว่าจะทำให้กติกาและการบังคับใช้กติกาเป็นที่เชื่อถือได้อย่างไร งาน “Between Trust and Democracy” ของ Mohsin Alam Bhat เสนอกรอบคิดที่มีประโยชน์มากต่อการมองบทบาทของคณะกรรมการเลือกตั้งในยุคที่สังคมไม่ไว้วางใจ เขาอธิบายว่าองค์กรจัดการเลือกตั้งมักได้รับ “ความไว้วางใจ” ในฐานะองค์กรผู้เชี่ยวชาญ เป็นกลาง และทำงานเป็นมืออาชีพ จนศาลและสังคมมักยอมให้มี “พื้นที่ดุลพินิจ” สูง

แต่ปัญหาคือเมื่ออำนาจและบทบาทขององค์กรขยายขึ้น ความไว้วางใจแบบเดิมอาจกลายเป็นจุดอ่อน เพราะทำให้การตัดสินใจจำนวนมากถูกทำในลักษณะ “เชื่อเราเถอะ” แทนที่จะเป็น “นี่คือเหตุผลและหลักฐานที่คุณตรวจสอบได้” หรือความรับผิดรับชอบเชิงปฏิบัติการที่ต้องเกิดขึ้นระหว่างการทำงานจริง ผ่านความโปร่งใส การให้เหตุผล และการเปิดให้ตรวจสอบได้

ประเด็นนี้ยิ่งชัดเมื่อเกิดข้อโต้แย้งเรื่องเทคโนโลยีการเลือกตั้งหรือการตรวจสอบผล เพราะความไว้วางใจจะยืนอยู่ได้ด้วย “ความสามารถที่ประชาชนจะตรวจสอบขั้นตอนสำคัญได้ด้วยตา” มากกว่าการรับรองจากผู้เชี่ยวชาญเพียงอย่างเดียว

หากนำมาเทียบกับประเทศไทย คำถามสำคัญไม่ใช่เพียงว่า กกต. “ทำถูกกฎหมายหรือไม่” แต่คือ กกต. “ทำให้ประชาชนเห็นได้อย่างไรว่าทำถูกและเป็นธรรม” นี่คือหัวใจของการสร้างความเชื่อมั่นในเวลานี้ และเป็นเหตุผลที่ กกต.ต้องสื่อสารเชิงกระบวนการมากกว่าสื่อสารเชิงผลลัพธ์

ประชาชนต้องเห็นภาพตั้งแต่ต้นจนจบว่าคะแนนเสียงเดินทางอย่างไรจากคูหาไปสู่ผลรวมระดับประเทศ ต้องเข้าใจว่าเหตุใดบางหน่วยรายงานช้า รายงานแก้ไขได้อย่างไร ใครอนุมัติ การแก้ไขมีร่องรอยตรวจสอบหรือไม่ และเมื่อเกิดข้อสงสัย ผู้ร้องเรียนจะต้องทำอะไร กี่ขั้นตอน ใช้เวลานานเท่าไร และที่สำคัญที่สุด “จะได้รับคำตอบที่มีเหตุผลและหลักฐานประกอบ” ไม่ใช่เพียงคำแจ้งผลสั้น ๆ ที่ทำให้คนรู้สึกว่าถูกปฏิเสธโดยไร้คำอธิบาย

3 ข้อเสนอแนะของ KRAC ต่อ กกต. ในการสร้างความเชื่อมั่นต่อผลการเลือกตั้งปี 2569